بررسی و دیده‌بانی هوش مصنوعی و آینده بشر

گزارشی آینده‌پژوهانه مبتنی بر علوم جامعه‌شناسی ارتباطات و تحلیل تماتیک فیلم‌های علمی– تخیلی

با توجه به خاصیت بین‌رشته‌ای فناوری‌های نوظهور (هوش مصنوعی و اینترنت اشیاء) و لزوم استقبال از آن‌ها در اسناد استراتژیک، می‌توان دنیای پیشرفته‌ای را در آینده‌ مملو از «انسان پلاس»هایی در «آستانه جاودانگی» متصور شد که این تصور هیجان‌انگیز با کمک فناوری‌های نوظهور و آمیختگی بین رشته‌ای آن‌ها در حال وقوع است؛ مسئله‌ای که طبیعتا احتمال بروز تهدیدها و فرصت‌ها را برای بشریت به همراه خواهد داشت. موضوع این مقاله، پیش‌بینی تاثیر هوش مصنوعی در آینده بشر از منظر کارکردگرایانه و با تاثیر از تحلیل تماتیک فیلم‌های علمی – تخیلی است. قطعا علم به رفاه و آسایش بشر کمک به‌سزایی کرده ولی آفاتی هم با خود داشته است. این مطالعه در پی آن است که با پرهیز از نگاه کل‌نگر، با تهیه  فهرستی از فناوری‌ها و ویژگی‌های آرمان‌شهری و ویران‌شهری  و بررسی ابعاد آن‌ها، ترس‌ها، نگرانی‌ها، امیدها و پیش‌بینی‌های ما را درباره جهان آینده تحلیل کند. علاوه بر ارزش جامعه‌شناختی فهم ذهنیت‌ها در مورد آینده، این کار می‌تواند مواد خام لازم برای مطالعات آینده را هم فراهم کند.

کلیدواژه‌ها: هوش مصنوعی، آینده بشر، فیلم‌های علمی – تخیلی، بین‌رشته‌ای، آرمان‌شهر، ویران‌شهر

به گفته  دکتر لشگربلوکی، در 10 سال آینده و تا سال 2030، هوش مصنوعی به سطح هوش انسانی خواهد رسید: «تصمیمات مالی شما بر اساس هوش مصنوعی گرفته خواهد شد، نتایج ماموگرافی یا سونوگرافی شما توسط هوش مصنوعی تحلیل می‌شود، شما می‌خوابید و ماشین خودش رانندگی می‌کند، عمل جراحی توسط ربات‌های مجهز به هوش مصنوعی انجام خواهد شد، وقتی به یک اداره زنگ می‌زنید بر اساس صدا شما را می‌شناسند، بسیاری از بانک‌ها و بیمه‌ها از طریق فناوری هوش مصنوعی به درخواست شما رسیدگی می‌کنند.»

با توجه به تغییرات شگرف فناوری در زندگی بشر، اگر اپراتورها خود را به‌سرعت این تغییرات نرسانند، جاودانه نخواهند ماند. خدمات پایه، دیگر صدا و پیام نجات‌بخش اپراتورها نیست و به همین منظور، هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از  فناوری‌های بین‌رشته‌ای جذاب می‌تواند به کمک انبوه داده‌های ذخیره‌شده در سیستم رسیده و توان بالقوه‌ای از اپراتور را بالفعل کرده و بازار صنایع مختلف را آشتی دهد. فناوری‌های واسط میان انسان و واقعیت قرار می‌گیرند و به‌گونه‌ای تداوم حواس بشر محسوب می‌شوند. (2) «از نظر مک‌لوهان، هر وسیله‌ای که امتداد حواس انسان را توسعه دهد، رسانه است». به عبارت دیگر «رسانه باید بتواند حواس پنج‌گانه انسان را تحت تاثیر قرار دهد یا تحریک کند» (رسانه پیام است (1967)). فناوری تنها ابزار نیست، بلکه با ورود فناوری‌های جدید، جهان‌زیست و کلیت روابط انسانی دگرگون می‌شود. شیوه زیست، تجربه‌ها و اغلب رویدادهای زندگی انسان و حتی اندیشه او تحت تاثیر فناوری است. انسان‌ها در عصر جدیدی به سر می‌برند که با نام‌های عصر اطلاعات، قرن فناوری‌های اطلاعاتی، دوره پسامدرن و پساصنعتی شناخته شده است. برخی، آن‌قدر تحولات فناورانه قرن بیست و یکم را جدی قلمداد می‌کنند که صحبت از آینده‌ای پسا انسانی می‌شود، آینده‌ای که در منطق جهان‌زیست مدرن، فهم‌نشدنی است. به این معنا که علاوه بر دوسویه‌های علمی ذهن و عین، حیطه‌ای به نام فضای سایبر یا مجازی به زندگی بشر وارد شده است.

ارائه خدمات به دلیل تحولات سریع فناوری، اساسا در حال تغییر است و ماهیت رابط‌ها و تعاملات و تجربیات مشتریان با ارائه‌دهندگان خدمات به‌دلیل پیشرفت فناوری‌های نوظهور به‌طور قابل توجهی مختل شده است (13و 14). امروزه هوش مصنوعی در کالبد ربات‌های ساخت بشر دمیده شده و نقش ربات‌ها با کاربردهای مختلف نظامی، درمانی و غیره در زندگی انسان‌ها رو به افزایش است. همین مساله سبب شده تا مسائل و مشکلاتی در حوزه حقوق کیفری کشورها به وجود آید.

پروژه مغز در اروپا (آن‌چنان که دکتر لشگربلوکی می گوید ) که با بودجه یک میلیارد دلاری و در آمریکا با 300 میلیون دلار سالانه در حال انجام است، برخی از ویژگی‌های انسان‌پلاس را این‌گونه ترسیم می‌کند: جاودانگی الکترونیک با گرفتن کپی از مغز انسان (نسخه کپی برابر اصل شامل تمام اطلاعات و صفات و شخصیت) و پیوند آن با یک بدن رباتیک، دریافت سیگنال‌های مغزی و تبدیل آن به دستور (هم برای فلج‌ها و معلولان و هم برای انسان‌های عادی) ایجاد فروشگاه‌های قطعات یدکی اندام‌های بدن، ویرایش ژن اعم از چاقی و پرخاشگری، ربات‌ها از دستیار تا همسر و … .(4)

به گفته دکتر لشگربلوکی، در 10 سال آینده و تا سال 2030، هوش مصنوعی به سطح هوش انسانی خواهد رسید: «تصمیمات مالی شما بر اساس هوش مصنوعی گرفته خواهد شد، نتایج ماموگرافی یا سونوگرافی شما توسط هوش مصنوعی تحلیل می‌شود، شما می‌خوابید و ماشین خودش رانندگی می‌کند، عمل جراحی توسط ربات‌های مجهز به هوش مصنوعی انجام خواهد شد، وقتی به یک اداره زنگ می‌زنید بر اساس صدا شما را می‌شناسند، بسیاری از بانک‌ها و بیمه‌ها از طریق فناوری هوش مصنوعی به درخواست شما رسیدگی می‌کنند.»

طبق گزارش PwC ،7 میلیون شغل موجود در انگلستان از 2017 تا 2037 جایگزین هوش مصنوعی می‌شود، اما 7.2 میلیون شغل جدید ایجاد می‌شود. این عدم قطعیت و تغییر نحوه زندگی برخی از افراد می‌تواند چالش‌برانگیز باشد. اگر به مانند فیلم «او»، هوش مصنوعی به‌ناگاه دچار خودمختاری شود و فاجعه انسانی به بار آورد چه می‌شود کرد؟ مثلا سلاح‌هایی طراحی شود که اختیار خاموش کردن آن از دست انسان خارج باشد.

هوش مصنوعی در صنعت مخابرات

استفاده از هوش مصنوعی در ارتباطات از راه دور، در حال حاضر در بالاترین میزان خود قرار دارد و پیش‌بینی می‌شود آینده روشن‌تری هم داشته باشد. همان‌طور که در نمودار زیر مشاهده می‌شود، انتظار می‌رود تا پایان سال 2027، هوش مصنوعی جهانی در بازار مخابرات به 14.99 میلیارد دلار برسد.

شکل 1: پیش‌بینی اندازه بازار جهانی هوش مصنوعی در ارتباطات سیار در سال‌های 2021 تا 2027 (6)

با این حال، در خصوص اثرات مثبت و یا منفی هوش مصنوعی بحث‌های زیادی وجود دارد. گستره الگوریتم‌های هوش مصنوعی، دامنه وسیعی از حضور در فرایندهای مختلف از رفاه کودکان گرفته تا میزان تکرار جرم را در برمی‌گیرد. برای مثال، اگر داده‌ها نادرست درج شود یا اگر الگوریتم، دارای سوگیری اساسی باشد، نتایج آن می‌تواند فاجعه به بار آورد. چندی پیش، ماجرای تصمیم‌گیری‌های استخدامی (استخدام زنان و اقلیت‌های واجد شرایط) در شرکت آمازون، سروصدای زیادی ایجاد کرد (10).

با گذشت زمان، نقش مهارت‌های انسانی در سیستم‌های اتوماسیون و اجزای رباتیک آن بیشتر می‌شود، بدین ترتیب که هوش مصنوعی با قابلیت مهارت‌های نرم برای کارفرمایان ارزنده‌تر می‌شود. طبق تحقیقات انجام شده (10)، دلسوزی، همکاری، خلاقیت، انتقاد، تفکر وکنجکاوی به‌عنوان مجموعه مهارت‌های لازم برای جلوگیری از اثرات منفی الگوریتم‌های هوش مصنوعی ضروری است و لازم است تا محققان، راه‌هایی را برای توسعه این مهارت‌ها در سازمان خود شناسایی کنند. به بیان صریح‌تر، مهارت‌های نرم انسانی، وجه تمایز هوش مصنوعی کنونی از هوش مصنوعی، الگوریتم‌ها و ربات‌ها در آینده است.

از اثرات مثبت هوش مصنوعی می‌توان به تشخیص سریع و دقیق بیماری، ربات‌های اجتماعی درمانی برای کاهش اضطراب و تنهایی سالمندان، کاهش خطاهای مربوط به خستگی انسان، مشارکت در جراحی مبتنی بر هوش مصنوعی، بهبود رادیولوژی و حضو مجازی در تشخیص بیماری‌های واگیردار اشاره کرد و البته لازم است که اصول اخلاقی را برای این الگوریتم‌ها در نظر داشت؛ اصولی مثل منفعت‌رسانی و خیرخواهی برای بشر، حفظ ارزش نظم جهانی، شفافیت در کارهای محرمانه برای جلوگیری از فساد سیستمی، مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی برای کل بشریت. (9) همچنین از اثرات مثبت آن در آینده صنعت مخابرات می‌توان به تشخیص هوشمند تقلب، جلوگیری از آن و تضمین درآمد، بهبود خدمات مشتریان، بهینه‌سازی عملیات برج موبایل و کاهش هزینه اشاره کرد. (Kuntal Chowdhury, 2021)

خوانش آثار سینمایی علمی – تخیلی با رویکرد آینده‌پژوهی

شدت و ضعف این اثرات، قطعا با پیشرفت فناوری، تغییرات اساسی خواهد داشت. یکی از رویکردهایی که به خوانش آثار سینمای آینده‌نگر پرداخته، پژوهش‌هایی است که فیلم‌ها را از منظر آرمان‌شهرهای فلسفی و سیاسی مختلف تفسیر کرده‌اند. با بررسی گزیده‌ای از فیلم‌های علمی – تخیلی(Science-fiction) حوزه هوش مصنوعی، بخشی از تصویری که آینده‌پژوهان از آینده جوامع انسانی دارند، با ویژگی‌های آرمان‌شهر (Utopian) یا ویران‌شهر (Dys‌topian) جوامع آینده درنتیجه توسعه هوش مصنوعی ترسیم می‌شود. در این مقاله نیز از این شیوه تحلیل (تحلیل تماتیک) به‌عنوان حقایق قابل اشاره استفاده شده است.

کتاب‌های علمی-تخیلی ژول‌ورن، عموما بیش از کتاب داستانی برای کودکان و نوجوانان و کتابی با نگاه آینده‌پژوهانه و نگاه به تغییرات آینده فناوری بشر در نظر گرفته می‌شود. (حسینی، صبار، شاهو – فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات) ژول‌ورن، مجذوب نگاه به آینده و تغییرات احتمالی آن است. او در کتاب معروفش “سفری به مرکز زمین” می‌گوید: «علم….از اشتباه ساخته شده است اما این‌ها اشتباهاتی هستند که ارتکاب به آن‌ها سودمند است زیرا کم‌کم ما را به حقیقت می‌رسانند.» (ورن، 2006 jules verne)

نکته قابل تامل در خصوص هوش مصنوعی، قدرت خودآگاهی در آن است که هم‌اکنون تنها تمایز در انسان و هوش مصنوعی است. همان چیزی که به ما به‌عنوان انسان امکان می‌دهد که قدرت تجربه‌کردن داشته و یا از وجود خود اگاه باشیم. این پرسشی است که بسیاری از فلاسفه و دانشمندان به عنوان امری رازآلود یا مشکل سخت از آن یاد کرده‌اند. در بسیاری از فیلم‌های علمی – تخیلی، این موضوع را بدبینانه قلمداد کرده‌اند و آن را به‌عنوان پایان عمر بشر دانسته‌اند چرا که ربات‌ها برای بقای عمر خود با بشر وارد تنازع بقا شده و به خاطر آنکه ضعف‌های بشر را ندارند، می‌توانند به‌سادگی تکثیر شوند بی‌آنکه کمبود غذا یا آلودگی هوا عمرشان را کاهش دهد.

به‌دلیل مشکلات و سختی‌های تحلیل نظام‌مند (sys‌tematic) فیلم‌ها، در اینجا از روش تحلیل مضمون (تماتیک) استفاده می‌شود. روش تحلیل مضمون، عبارت است از روش کیفی تحلیل متن که برای پاسخ دادن به پرسش‌هایی از قبیل “دغدغه‌های افراد در مورد یک موضوع خاص چیست؟ یا دلایل افراد برای استفاده کردن یا نکردن از یک خدمت خاص چیست؟” استفاده می‌شود.

نمونه فیلم‌هایی که به هوش مصنوعی پرداخته‌اند، عبارت‌اند از:

•     ارتقا 2018 (Upgrade)
•     زو 2018 (Zoe)
•     تائو Tau) 2018)
•     انقراض 2018 (Extinction)
•     شبح درون پوسته Ghos‌t in the Shell) 2017(
•     مسافران (Passengers) 2016
•     فراماشین 2015(  (Ex Machina
•     چپی Chappie) 2015(
•     اتوماتا (Automata) 2014
•     غیرطبیعی 2015 (Uncanny)
•     او  2013  Her) )
•     پلیس آهنی 2014 (RoboCop)
•    تعالی 2014 (Transcendence)
•    میان‌ستاره‌ای یا در میان ستارگان 2014 (Inters‌tellar)
•    ماشین 2013     (The Machine)
•    تبعیض 2013 (Elysium)
•    یادآوری کامل 2012 (Total Recall)
•    ماه  2009   (Moon)
•    چشم عقاب 2008 (Eagle Eye)
•    من، ربات 2004 (I, Robot)

با نگاهی عمیق به این فیلم‌ها می‌توان فهمید که همگی آن‌ها نوید ظهور فناوری‌ای را می‌دهند که از ترکیب انسان و ربات به‌عنوان شکلی از فناوری آینده معرفی می‌شود. حال آنکه در این فیلم‌هاممکن است به‌شکل ابزاری برای اصلاح اندام قطع‌شده سربازان به‌کار رفته باشد یا به‌عنوان وسیله‌ای برای دادن قدرت‌های غیر بشری به یک انسان (5) .

در جدول زیر فناوری‌های معرفی شده در فیلم‌های آینده‌نگر مبتنی بر هوش مصنوعی مشاهده می‌شود:

جدول شماره 1: لیست فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در فیلم‌های علمی-تخیلی

نتیجه‌گیری

در این مقاله تلاش شد تا با پیش‌بینی تاثیر هوش مصنوعی در آینده بشر از منظر کارکردگرایانه و با تاثیر از تحلیل تماتیک فیلم‌های علمی – تخیلی، شِمای کلی از ابعاد ترس‌ها، نگرانی‌ها، امیدها و پیش‌بینی‌ها درباره جهان آینده تحلیل شود. علاوه بر ارزش جامعه‌شناختی فهم ذهنیت‌ها در مورد آینده، این کار می تواند مواد خام لازم برای مطالعات آینده را هم فراهم کند. با این حال، بدعمل‌کردنهای ناشی از ربات، بایستی تابع محدودیت‌های دقیقی باشد. چالش باقی‌مانده این است که بین علاقه یا منافع جامعه به ترویج نوآوری و خطرات مرتبط با استفاده از هوش مصنوعی دارای پتانسیل مخرب، به یک تعادل یا موازنه عادلانه دست یابیم. یکی از عواملی که باید در فرایند موازنه در نظر گرفته شود، منافع اجتماعی مورد بحث ربات‌ها، با پتانسیل آن‌ها برای آسیب است. تحت این نوع رویکرد سودگرایانه، استانداردهای مراقبت باید نسبت به ربات‌هایی که ارزش اجتماعی کمتری دارند،

مانند اسباب‌بازی‌ها، سختگیرانه‌تر شوند. از سوی دیگر، با توجه به موضوع مورد بحث یعنی خودروهای خودران، خطر باقی‌مانده پس از آزمایش دقیق و نظارت می‌تواند با مزایای عمومی استفاده از چنین خودروهایی جبران یا متوازن شود. با توجه به سرعت پیشرفت فناوری، ادغام مداوم فناوری در خط مقدم خدمات، اجتناب‌ناپذیر به‌نظر می‌رسد و تازگی این زمینه، مستلزم همکاری موثر بین‌رشته‌ای میان خدمات و سایر زمینه‌ها مانند مهندسی، ژنتیک، جامعه‌شناسی، علوم کامپیوتر و بازاریابی تجاری برای مقابله با چالش‌هاست. از آنجاکه مسائل زیادی وجود دارد که در تحقیقات موجود به آن‌ها پرداخته نشده، شکاف‌های موجود در تحقیقات، فرصت‌های بزرگی را برای مشارکت در دانش موجود در این زمینه جالب، ایجاد می‌کند.

پیامدهای وسیع اقتصادی، حقوقی، سیاسی و نظارتی، مباحثی است که از هم‌اکنون باید برای آینده آن به فکر چاره‌جویی باشیم.  تعیین اینکه در صورت صدمه‌زدن وسیله نقلیه خودران به عابران پیاده یا نحوه مدیریت مسابقه تسلیحاتی خودران جهانی چه کسی مقصر است، تنها چند نمونه از چالش‌هایی است که باید با آن‌ها روبرو شوید. با پیش‌بینی خطر احتمالی این فناوری‌ها، می‌توانیم عواقب پیش‌بینی نشده‌ را در نظر بگیریم و از نتایج ناخواسته هوش مصنوعی تا حدی جلوگیری کنیم. با وجود آنکه هدف اولیه هوش مصنوعی، منفعت بخشیدن و افزایش رفاه برای بشریت است اما اگر هوش مصنوعی در انجام وظیفه‌ای که برای انجام آن طراحی شده، آنقدر مهارت پیدا نکند و از مرزهای اخلاقی یا قانونی عبور کند، چه تاثیر منفی‌ای به دنبال خواهد داشت؟ لذا از هم‌اکنون باید پیش‌بینی کرد که الگوریتم‌های هوش مصنوعی به گونه‌ای ساخته شوند که با اهداف جامع بشر هماهنگ باشد.

منابع

[1] یاشار کریمی و اردلانی حسین، پاییز و زمستان 1396. بدن زیسته مرلو پونتی و جایگاه بدن در فلسفه ترا بشریت، دوره  4، شماره 2 (پیاپی 8)؛ از صفحه 75 تا صفحه 88

[2] کوین ویلیامز. ترجمه احسان شاه‌قاسمی، گودرز می‌رانی. فهم نظریه رسانه‌ها، چاپ اول. تهران: انتشارات جامعه‌شناسان

[3] سعید عطازاده؛ جلال انصاری، زمستان 1398، بازپژوهی مفهوم مسئولیت کیفری هوش مصنوعی (مطالعه موردی خودروهای خودران) در حقوق اسلام، ایران، آمریکا و آلمان دوره 6، شماره 4، صفحه 55-86

[4] کانال تلگرامی دکتر مجتبی لشکربلوکی مدرس دانشگاه صنعتی شریف مشاور وزیر اقتصاد به آدرس شبکه استراتژیست
 @Dr_Lashkarbolouki

[5] روح‌الله حسینی، شاهو صبار.1397. حیات هوش طبیعی در روزگار هوش مصنوعی: نگاهی به جامعه آینده از دید فیلم‌های علمی – تخیلی مبتنی بر هوش مصنوعی. مطالعات فرهنگی و ارتباطات؛ زمستان 1397 – شماره 53

[6] https://www.n-ix.com/ai-in-telecommunications یاروسلاو کتسمن، هوش مصنوعی در ارتباطات از راه دور: استفاده، چالش‌ها، بهترین شیوه‌ها،  09 سپتامبر 2021. در تارنمای

[7] Kuntal Chowdhury, How Artificial Intelligence Is Transforming the Telecom , Indus‌try, 2021 ON https://www.thefas‌tmode.com/expert-opinion/19790-how-artificial-intelligence-is-transforming-the-telecom-indus‌try 

[8] Bernard Marr, (2021) Data S‌trategy: How To Profit From A World Of Big Data, Analytics And Artificial Intelligence

[9] Michael Cheng-Tek Tai, The impact of artificial intelligence on human society and bioethics. Published online 2020 Aug 14. doi: 10.4103/tcmj.tcmj_71_20, PMCID:PMC7605294 : 33163378, Tzu Chi Med J. 2020 Oct-Dec; 32(4): 339–343.

[10] Ben Eubanks, Artificial Intelligence for HR, 2018, EAN: 9780749483814         

[11] Verne, J. (2006). Journey to the Center of the Earth (Kindle Edition). Public Domain Books .

[12] Grougiou, V., and Pettigrew, S. (2011), “Senior cus‌tomers’ service encounter preferences,” Journal of Service Research, 14, 475–88.

[13] Huang, M.-H., and Rus‌t, R. T. (2018), “Artificial intelligence in service,” Journal of Service Research, 21, 155–72.

[14] Marinova, D., de Ruyter, K., Huang, M.-H., Meuter, M. L., and Challagalla, G. (2017), “Getting smart: Learning from technology-empowered frontline interactions,” Journal of Service Research, 20,  29–42.

[15] Medler-Liraz, H. (2016), “The role of service relationships in employees’ and cus‌tomers’ emotional behavior, and cus‌tomer-related outcomes,” Journal of services Marketing, 30, 437-48.

[16] Van Doorn, J., Mende, M., Noble, S. M., Hulland, J., Os‌trom, A. L., Grewal, D., and Petersen, J. A. (2017), “Domo arigato Mr. Roboto: Emergence of automated social presence in organizational frontlines and cus‌tomers’ service experiences,” Journal of service research, 20, 43–58.

[17] Max Tegmark, President of the Future of Life Ins‌titute, Benefits & Risks of Artificial Intelligence, 2016, ON https://futureoflife.org/background/benefits-risks-of-artificial-intelligence/

[18] Shook, E., and Knickrehm, M. (2018), “Reworking the revolution: Are you ready to compete as intelligent technology meets human ingenuity to create the future workforce? Accenture,”

[19] Wirtz, J., Patterson, P. G., Kunz, W. H., Gruber, T., Lu, V. N., Paluch, S., and Martins, A. (2018), “Brave new world: service robots in the frontline,” Journal of Service Management, 29, 907-31