همهگیری کووید-19 تقریباً همه جنبههای زندگی را تغییر داده است، از جنبه شخصی (نحوه زندگی و کار مردم) تا حرفهای (نحوه تعامل شرکتها با مشتریان، نحوه انتخاب و خرید مشتریان، مدیریت زنجیرههای تامین). در نظرسنجی اخیری که از بیش از 200 سازمان در صنایع مختلف انجام شد، مشخص شد بیش از 90 درصد مدیران انتظار دارند پیامدهای ناشی از کووید-19 به طور اساسی روش کسبوکار آنها را در پنج سال آینده تغییر دهد و تقریباً به همین میزان اظهار داشتند که این بحران تأثیر پایداری بر نیازهای مشتریانشان دارد. بیش از سهچهارم نیز اعتقاد داشتند که بحران کووید-19 فرصتهای جدید قابلتوجهی را برای رشد ایجاد میکند، اگرچه این میزان در صنایع مختلف بهطور قابلتوجهی متفاوت است اما نکته قابل تامل اینجاست که در حوزه فناوری بیشترین فرصتهای رشد ایجاد شده و خدماتارتباطی نیز تغییرات قابلتوجهی داشته است.
شکل 1: میزان ظرفیت بهرهبرداری از بحران کرونا به عنوان یکی از فرصتهای رشد کسبوکار در هر حوزه (از دیدگاه مدیران)
البته صرفا مشاهده فرصتهای بهوجود آمده از این بحران به معنای استفاده از آنها نیست. چرا که تنها کمتر از 30 درصد از مدیران احساس میکنند که برای بهرهبرداری از این فرصتها و ایجاد تغییرات، آمادگی لازم را دارند.
در شکل 2 سهم مدیرانی که موافق هستند که تخصص، منابع و تعهد لازم را برای انجام موفقیتآمیز هر یک از اقدامات (فرصتهای رشد، ادغامها و اکتسابها، سلامت سازمانی، کارایی و هسته اصلی کسبوکار) در یک بازه 12ماهه نشان داده شده است. همانطور که مشاهده میشود، ارائه فرصتهای رشد جدید حوزهای است که در آن بیشترین چالش وجود دارد. درنتیجه شکافی جدی بین فرصتهای کسبوکاری ایجاد شده ناشی از بحران کرونا و آمادگی بنگاهها وجود دارد.
شکل 2: پیشبینی ظرفیت تخصصی برای انجام انواع اقدامات در بازه 12 ماهه
بحران کرونا و صنعت ICT
همانگونه که در بخش قبل ذکر شد، ظهور کرونا بر صنایع و مشاغل مختلف، تاثیرهای متفاوتی داشته است اما قطعا بخش ICT و متعاقب آن تلکامها از جمله بخشهای صنعتاند که بیشترین تاثیر را از اپیدمی پذیرفتهاند. کووید 19 منجر به مختل شدن عرضه مواد اولیه و زنجیره تأمین الکترونیک و درنتیجه موجب تورم قیمتی محصولات شده است. از سوی دیگر این بحران منجر به ایجاد فرهنگ دورکاری و تمرکز بیشتر بر عملکرد زنجیره تامین پیوسته شده است. به این ترتیب آثار منفی کرونا بر این صنعت را در بخش نرمافزار و سختافزار میتوان به شرح زیر برشمرد:
- تاثیر بر چشمانداز بازارICT از طریق اختلال در زنجیره تامین و تقاضای بازار
- کاهش عرضه تلفن همراه
- کاهش تولید نرمافزار، کاهش حداقل 30 درصد فروش رایانههای شخصی و تلفن همراه و 15% فروش سرور، شبکه و ذخیرهسازها
- کاهش تولید ناخالص داخلی در حوزه سختافزار، زیرساختها و نرمافزار به دلیل عدم تقاضا در خرید کامپیوتر
- اختلال در تامین مواد اولیه خام مانند آلومینیوم، مس و مواد شیمیایی که منجر به تأخیر در تحویل محصول جدید و نهایی شده است
همچنین آثار مثبت ظهور اپیدمی بر صنعت ICT، توسعه سختافزار و نرمافزار به منظور دورکاری، افزایش تقاضای محصولاتی مانند لپتاپ، توسعه نرمافزارهای امنیتی بهمنظور تأمین امنیت، مدیریت ورود و VPNها و همچنین افزایش بهرهگیری از فناوریهای واقعیت مجازی به منظور آموزش بوده است.
در ایران هم ورود ویروس کرونا روی تجارت الکترونیک و رفتار مصرفکننده تاثیر قابل ملاحظهای داشته است. همزمان، دولت قوانین محکمی برای حمایت از کسبوکارهایی که به صورت بالفعل یا بالقوه باعث کاهش انتشار این ویروس شوند، وضع کرده است. در مجموع، تاثیر مثبت ظهور کرونا بر صنعت ICT کشور را میتوان به شرح زیر بر شمرد:
- تاثیر مثبت بر خدمات پزشکی (تولید تجهیزات پزشکی، فروش خدمات درمانی و…
- تاثیر زیاد بر کسبوکارهای مواد غذایی آنلاین
- تاثیر مثبت بر کسبوکارهای خرده فروش آنلاین مانند دیجیکالا
- تاثیر مثبت بر کسبوکارهای تحویل غذا مانند اسنپفود
- تاثیر بر کسبوکارهای C2C مانند دیوار و شیپور
در این میان، لزوم تداوم ارتباطات و افزایش آن در ایام کرونا، باعث شده شرکتهای تلکامی در میان سایر شرکتهای این بخش با تاثیر منفی کمتری روبرو شوند. تاثیر کرونا بر تلکام را میتوان در دو بخش درآمدهای B2C و B2B و همچنین هزینههای سرمایهای بررسی کرد. یک تحقیق صورت گرفته در ابتدای سال 2020 نشان داده در بخش B2C، شرکتهای تلکامی و اپراتورها در خدمات موبایلی، خدمات پرداخت تلویزیون و سرگرمیها و خدمات دیجیتالی جدید (مانند خدمات مالی موبایل) تحت تاثیر کرونا، افزایش درآمد داشتهاند. با این حال کرونا تاثیر خاصی بر خدمات ثابت مصرفکنندگان نداشته است.
در بخش درآمد حاصل از B2B، اپراتورها و شرکتهای تلکامی در خدمات ثابت به دلیل بسته شدن دفاتر و سایتهای کاری کاهش درآمد داشتهاند. در خدمات موبایلی این بخش هم به دلیل کاهش مسافرتهای کاری و افزایش نرخ بیکاری کاهش درآمد رخ داده است. خدمات ICT اپراتورها شامل جابجایی، میزبانی، امنیت و ارتباطات یکپارچه با افزایشی درآمدی کمتر از پیشبینیها روبرو بوده و همین وضعیت در بخش خدمات اتصال IoT هم دیده میشود. در عمده فروشی که عموما مربوط به OTTها میشود نیز، افزایش درآمدی رخ داده است.
جدول 1، موضوع تاثیر کرونا بر شرکتهای تلکامی را در پنج بخش جمعبندی کرده است.
بحران کرونا و نوآوری
همانگونه که در شکل 3، مشاهده میکنید کاهش تمرکز بر نوآوری در دوران کرونا مشهود است. تنها استثناء داروها و محصولات پزشکی هستند که در آن شاهد افزایش تقریباً 30 درصدی تمرکز بر نوآوری هستیم.
شکل 3: سهم مدیرانی که نوآوری را به عنوان اولویت اول یا دوم خود در مقایسه با امروز در نظر میگیرند
در این شرایط رهبران کسب و کارها با یک انتخاب مهم و راهبردی در مورد حمایت از رشد مبتنی بر نوآوری در کوتاه مدت روبرو هستند، انتخابی که ممکن است پیامدهای ماندگاری برای رشد شرکت در سال های آینده داشته باشد و از طرفی در صورت عدم مدیریت صحیح ممکن است هزینهها و خسارات زیانباری به دنبال داشته باشد.
جدول1: تاثیر کرونا بر صنعت تلکام در پنج بخش
نظرسنجیها و مصاحبههای بعدی با رهبران کسبوکار نشان میدهد که بسیاری از شرکتها در راستای تمرکز بر چهار عامل، نوآوری را در اولویت قرار میدهند:
1) تقویت کسبوکار اصلی خود؛
2) دنبال کردن فرصتهای شناختهشده؛
3) حفظ وجوه نقد و به حداقل رساندن ریسک؛
4) منتظر ماندن تا روشن شدن شرایط پس از بحران.
با این حال، در مواقع بحران، اقدامات فوریتری که باید انجام شود عبارتاند از:
- تطبیق هسته اصلی کسبوکار برای پاسخگویی به نیازهای متغیر مشتری
- شناسایی و رسیدگی سریع به نواحی فرصتهای جدیدی که با تغییر چشمانداز ایجاد میشود
- ارزیابی مجدد سبد راهکارها و ابتکارات نوآوری و اطمینان از تخصیص مناسب منابع
- ایجاد پایههای رشد پس از بحران کرونا به منظور رقابتی ماندن در دوره بهبود
با انطباق مدلهای کسبوکار با واقعیتهای جدید بازار، مزیتهای رقابتی بهطور پویا تغییر میکنند و قابلیتهای اصلی که سازمان را متمایز میکند، ممکن است ناگهان ازبین برود یا کمرنگتر شود.
نوآوری باز؛ راهکار عبور از بحران کرونا
همزمان با اینکه شرکتها برای تطبیق با پیامدهای بحران کووید-19 تلاش میکردند، بسیاری به نوآوری باز روی آوردند. رویکرد نوآوری باز میتواند نه تنها در بحران کرونا، بلکه در تمامی زمانها بسیار ثمربخش باشد. در دوران کرونا طبق بررسیها شرکتها شروع به تعاملات بیشتر با هم نمودند. هدف این تعاملات و همکاریها ایجاد ارزشهایی غیر از درآمد مالی صرف بود.
به عنوان نمونه، شرکت چندملیتی زیمنس[1] آلمان، شبکه تولید مواد افزودنی خود را در اختیار کسانی قرار داد که در طراحی تجهیزات پزشکی به کمک نیاز دارند. شرکت اسکانیا، سازنده کامیونهای سنگین و بیمارستان دانشگاه کارولینسکا همکاریهایی را با هم داشتند. اسکانیا نه تنها تریلرهای خود را به ایستگاههای تست کرونا سیار تبدیل کرد (کمک سختافزاری)، بلکه حدود 20 کارشناس خرید و تدارکات را با مهارت بالا را در اختیار کارکنان مراقبتهای بهداشتی بیمارستان قرار داد تا بتوانند تجهیزات حفاظت شخصی موردنیاز خود را بهتر تهیه کنند (کمک نرمافزاری). به طور مشابه، شرکت فورد با همکاری United Auto Workers ، GE Healthcare و 3M برای ساختن هواکش برای بیمارستانها در میشیگان با استفاده از فنهای صندلی اتوموبیل F-150، بستههای باتری قابل حمل و قطعات چاپ سهبعدی همکاری نمود. از این نمونههای همکاری برای کنترل بحران و عبور از بحران کرونا داخل کشور خودمان نیز بسیار دیده شد.
بدیهی است که این همکاریها میتواند جان انسانها را نجات دهد، ولی در کنار آن میتواند منافع عظیمی را نیز برای خود شرکتها نیز به همراه داشته باشد. ولی موضوعی که همواره در بین شرکتها دیده میشود این است که علیرغم اشتیاق به نوآوری باز، شرکتها به ندرت پیگیر آن هستند. شاید دلیل آن این باشد که شرکتها از هکاتون، ریورسپیچ، چالش نوآوری و سایر اشکال نوآوری باز برای رسیدن به انبوهی از ایدههای خلاقانه و راهکارها بهره بردهاند، ولی نکته مهم این است که بسیاری از این ایدهها و راهکارها هرگز به مرحله اجرا نمیرسند و منجر به سرخوردگی کارکنان و شرکای احتمالی میشود. در بسیاری از شرکتها این نوع توزیع، غیر متمرکز و مشارکتی برای نوآوری همچنان جاهطلبی تلقی میشود که هنوز به مقصود خود نرسیده است.
با این حال، رشد قابلملاحظه اخیر در نوآوری باز، شرکتها و سازمانها را به سمت ظرفیت عظیمی رهنمون میسازد. نوآوری باز این ظرفیت را دارد که فضا را برای ایجاد ارزش شکوفا کند. نوآوری باز راههای بیشتری را برای ایجاد ارزش ایجاد میکند، خواه از طریق شرکای جدید با مهارتهای مکمل باشد و یا با آزاد کردن ظرفیت پنهان در روابط طولانیمدت. در بحرانی مانند کووید 19، نوآوری باز میتواند به سازمانها کمک کند تا راهکارهای فوری جدیدی را برای حل مشکلات خود بیابند و در عین حال شهرت و سرمایه اجتماعی مثبتی نیز ایجاد کنند. مهمتر از همه، نوآوری باز میتواند به عنوان پایهای برای همکاریهای آینده نیز عمل کند. تحقیقات جامعهشناسی نشان میدهد، اعتماد زمانی ایجاد میشود که شرکا به طور داوطلبانه فراتر از نوآوری باز حرکت کرده و به یکدیگر مزایای غیر منتظرهای ارائه دهند.
شرکتهای هوشمند در این راستا در حرکت هستند. به عنوان مثال، اگر شرکت سازنده کامیونهای سنگین اسکانیا-شرکتی که به دلیل سیستم تولید ایدهآل خود شهرتی در سطح جهان دارد-برخی از بهترین متخصصان تولیدی خود را زمانهایی به شرکت تولید تجهیزات پزشکی یتینگه[2] سوئد بفرستد تا در جهت افزایش تولید ونتیلاتور برای بیماران کرونایی کار کنند، هیچ کدام از حقوق مالکیت معنوی شرکت را تهدید نشده و میتواند شروع تعاملات بین دو مجموعه بوده و منجر به همکاریهای بلندمدت بعدی نیز شود. همچنین در صنعت ICT نیز به این صورت است و با بحران کرونا فرصتهای همکاری زیادی بین بازیگران اصلی این حوزه ایجاد شده است. بر اساس شواهد و تجربیات قبلی بهترین شکل این همکاریها در قالبهای نوآوری باز میتواند برنامهریزی و اجرایی شود. نوآوری و خصوصا نوآوری باز راهبردی مناسب برای مصون ماندن از خطرات ناشی از بحران کرونا است و همچنین میتواند امکان بهرهبرداری از فرصتهای رشد جدید ایجاد شده را فراهم آورد اما لازمه این مهم مدیریت صحیح نوآوری در شرایط بحران کرونا و بعد از آن است.
منابع
[2] https://hbr.org/2020/06/why-now-is-the-time-for-open-innovation
[3] https://www.analysysmason.com/Research/Content/Short-reports/covid-19-operator-revenue-impact/
پینوشت
[1] Siemens
[2] Getinge
