اپراتورهای تلفن همراه منبع غنی از دادههای بسیار گسترده هستند که میتواند برای دایره گستردهای از خدمات مورد استفاده قرار بگیرد. بعضاً دادههایی که در اپراتور تلفن همراه موجود هستند مستقیماً برای خود اپراتور قابل استفاده نیستند، لیکن برای بسیاری از سازمانهای دیگر ارزش حیاتی دارند. نمونه ساده این موضوع ماتریس ترافیک شهری است که میتواند به شهرداری در مدیریت خدمات حملونقل درونشهری و بینشهری کمک شایانی نماید. از طرف دیگر پارهای از دادههای موجود در اپراتورها ممکن است به تنهایی ارزش تجاری نداشته باشند، لیکن در ترکیب با دادههایی که از سایر سازمانها بدست میآیند نتایج تحلیلی بسیار ارزشمندی برای موضوعات مختلف به همراه داشته باشند. بهعنوان یک مثال ساده میتوان به داده موقعیت کاربران خاص (که در اختیار اپراتورهای تلفن همراه قرار دارند) و شناسایی عوامل درگیر در جرایم اجتماعی و اقتصادی در نقاط مشخص شهری که از دادههای اختصاصی پلیس میباشد، اشاره کرد.
در کنار این مدلها برای تحلیل و فروش داده، اپراتورها میتوانند بهعنوان یک هاب میانی، نقطهای برای گردآوری، ادغام و استنتاج دادهها، ضمن حفظ حریم خصوصی کاربران، نیز عمل کنند و حتی در یک گام فراتر، اپراتور میتواند صرفاً بهعنوان یک واسط شناختهشده و قابل اعتماد برای عرضه دادههای سایر تامینکنندگان داده عمل نماید.
در این مقاله میکوشیم که یک مدل پیشنهادی برای استقرار چنین بازارگاه دادهای توسط همراه اول با بررسی ابعاد مختلف آن ارائه نماییم.
کلمات کلیدی: بازارگاه داده، اپراتور تلفن همراه، ادغام و استنتاج، همراه اول
مقدمه
فروش داده یکی از تجارتهای پرسود است. آمارها نشان میدهد که تا پایان سال 2024 ابعاد بازار تحلیل و فروش کلانداده[1] در جهان به حدود 350 میلیارد دلار رسیده و تا نزدیک به یک تریلیون دلار تا پایان 2032 خواهد رسید [1]. مدیران کسب وکارها و سازمانهای دولتی و غیردولتی برای تصمیمگیری نیاز به دانش دارند و در دنیای امروز این دانش از دل کلاندادهها استخراج میشود. اما دانشی که یک مدیر برای تصمیمسازی نیاز دارد، محدود به سازمان خود آن مدیر نمیشود و نیازمند است تا به دادههای سازمانهای دیگر نیز برای تصمیمسازی صحیح دسترسی داشته باشد. اما سازمانها و کسب و کارهای دیگر به دلایلی چون حفظ محرمانگی و حفظ حریم خصوصی کاربران خود حاضر نیستند دادههای خود را در اختیار عموم قرار بدهند. حتی اگر دادهها طوری تغییر پیدا کنند که محرمانگی و حریم خصوصی نیز حفظ شود و از لحاظ آن سازمان انتشار عمومی آن دادهها، آسیب پذیری برای سازمان نداشته باشد، باز سازمان مطمئن نیست که چه دانشی از آن دادهها قابل استخراج است. سوال مهم دیگری که سازمانها از خود میپرسند این است که اگر دیگران به دانش حاصل از دادههای در دسترس من نیاز دارند، چرا در ازای برطرفسازی این نیاز درآمدزایی نداشته باشم و این جاست که وجود بازاری برای تبادل دانش منتج از دادهها، ضروری میشود؛ همانطور که هرجا نیاز به مبادله باشد، بازاری شکل میگیرد تا فروشنده و خریدار را به هم متصل نماید [2].
فروش داده خام در هیچ جای جهان استراتژی صحیحی برای شرکتهای خصوصی شناخته نمیشود، چون عملاً با فروش داده خام به یک سازمان یا کسب و کار دیگر، امکان استخراج انواع دانشها به آن خریدار داده میشود که چه بسا مالک اصلی دادهها هیچگاه متمایل نباشد که آن دانش را از مجموعه خود خارج نماید. با فروش دادههای خام محرمانگی، حریم خصوصی مشترکین و … نقض میشود و عملاً یک بنگاه با فروش داده خام، خود را دچار مشکلات حقوقی نیز خواهد کرد.
بازارگاه داده یا همان data marketplace که در شکل 1نمایش داده شده است، یک بازار برای خرید و فروش دادهها است. در این بازارگاه، عرضهکنندگان داده، دادههای خود را به سامانه عرضه کرده و خریداران داده که به آن اطلاعات برای سازمان و یا کسبوکار خود نیاز دارند با انتخاب آن دادهها یک داشبورد self-service BI با پرداخت ماهانه در اختیار خواهند داشت. KPI و تحلیلهای پیشرفته نیز از دیگر خدمات قابل سفارش و خرید در این بازار است. عرضهکننده داده به بازار نیز، درصدی از مبلغی را که خریدار ماهانه برای استفاده از داشبورد BI به بازارگاه میپردازد، به دست میآورد.
در بازارگاه داده، اپراتورها، شهرداریها، تاکسیهای اینترنتی، فروشگاههای آنلاین، سازمانهای دولتی و خصوصی مختلف میتوانند هم عرضهکننده داده و هم خریدار و استفادهکننده دادههای همدیگر باشند. این مبادله دادهها نه به صورت خام بلکه به صورت تجمیع شده و ارائه BI بر روی آنها صورت میگیرد تا محرمانگی، حریم خصوصی و حقوق دیگر عرضهکنندگان در آن حفظ شود. همانطور که در شکل 2نیز نشان داده شده است، ادغام و یکپارچهسازی دادههای دریافتی از منابع مختلف میتواند منجر به تولید اطلاعات و بینشهای بسیار ارزشمند شود.
سامانه بازارگاه داده یا بازارگاه داده
همانطور که گفته شد در بازارگاه داده، دادههای فروشنده به دو دلیل زیر به صورت خام در اختیار خریدار قرار نمیگیرد:
برای فروشنده مهم است که بداند که چه دانشی از دادههای خود را میفروشد و اگر دادههای خام خود را بفروشد، هر دانشی که با روشهای تحلیل داده و یادگیری ماشین از آن دادهها قابل استخراج است را فروخته است و به این ترتیب کنترلی برای فروش دانش سازمان خود ندارد.
عموماً خریداران علاقهای به داده خام ندارند. زیرا تبدیل داده خام به دانش قابل استفاده خود تخصصی دیگر است که از لحاظ مالی و زمانی خریداران را متحمل هزینههای زیادی خواهد کرد. به عبارتی خریدار به دنبال دانش است نه داده خام.
با توجه به دو دلیل بالا، سامانه بازارگاه داده، فرآیند تبدیل داده به دانش و فروش دانش را به صورتی که در شکل 3 نمایش داده شده است، انجام میدهد.
شکل 1: بازارگاه داده محلی برای اتصال مصرفکننده داده با تامینکننده داده [3]
چنین سامانهای میتواند شامل اجزای زیر باشد:
- پنل فروشنده: فروشنده، با مشاوره کارشناس سیستم، انبار داده خود را با حفظ محرمانگی به بازار متصل میکند. فروشنده از لیست KPIها و دانشهایی که سامانه به او پیشنهاد میدهد، مشخص میکند که علاقهمند است کدام KPI و چه دانش استخراج شدهای را به فروش بگذارد.
- پنل خریدار: خریدار وارد سامانه شده و فهرست دادههای مختلف در دسترس را میبیند. (خریدار میتواند یک سازمان یا یک کسبوکار دیگر باشد که برای تصمیمگیری مدیریتی خود به اطلاعات نیاز دارد یا یک دانشگاه باشد که محقق او میخواهد روی موضوعات مختلف تحقیق کند و …) خدمت موردنیاز خود را انتخاب کرده و هزینه اشتراک را میپردازد.
وقتی خریدار مبلغ اشتراک را پرداخت کرد، برای مدت زمان تعیین شده به هوش تجاری Self Service BI آن دادهها دسترسی دارد، اما به خود دادهها هرگز دسترسی نخواهد داشت و تنها نمودارهای مختلف شاخص مدنظر را به صورت آنلاین میتواند مشاهده کند.
در صورتیکه خریدار به دانش و تحلیل داده اختصاصی نیاز داشته باشد، با کارشناسان بازارگاه داده تماس میگیرد و آن دانش و تحلیل اختصاصی نیز در صورتیکه محرمانگی و حریم خصوصی را نقض نکند (بعد از آماده شدن توسط تحلیلگران و مهندسان بازار با استفاده از یادگیری ماشین) به پنل خریدار برای دوره اشتراک اضافه میشود.
شکل 2: ادغام دادهها و استنتاج [4]
یک بازارگاه داده میتواند دایره گستردهای از خدمات پایه و پیشرفته را ارائه نماید. خدمات پایه ارائه شده میتواند شامل موارد زیر (و بسیاری موارد دیگر) باشد:
- جستجوی کاتالوگی از دادههای در دسترس برای یافتن داده مورد نیاز مشتری.
- مدیریت ساده منابع قابل ارائه توسط تامینکنندگان داده و انتخاب دانش قابل استخراج و قابل ارائه به مشتری نهایی از فهرست دانشهای متناسب با داده خام تولیدشده توسط ارائه کننده داده.
- کنترل دسترسی و تعیین سطح دسترسی به دادههای ارائه شده و دانش مستخرج از آنها برای مشتریان مختلف.
- تعریف و تعیین روشهای مجاز انتقال و تبادل داده ارائه شده توسط یک تامینکننده با مصرفکنندگان و نیز تامینکنندگان دیگر داده در همان بازارگاه.
- مدیریت اشتراک مشترکین و ارائه گزینههای مختلف و سطوح مختلف خدمت به مشترکین مختلف.
- مدیریت حساب کاربری مشترکین و تاریخچه اقدامات و پرداختهای مشترکین در بازارگاه.
- قابلیت همکاری متقابل بین تامینکنندگان مختلف داده به منظور تجمیع و برهمنهی و خلق مجموعه جدیدی از دادهها و دانش ارزشمندتر برای ارائه به مشتریان خاص.
علاوه بر خدمات پایه فوق برخی خدمات پیشرفته نیز میتواند در این بازارگاه تعریف و ارائه شود. خدمات تحلیل و استنتاج پیشرفته داده، اشتراک انتخابی داده با مشترکین مختلف بر اساس معیارهای انتخابی توسط تامینکننده داده، تکمیل دادههای ورودی از تامینکنندگان مختلف با دادههای منابع دیگر دردسترس (پس از اخذ اجازه از هر دو طرف و ضمن حفظ حریم خصوصی) به منظور ایجاد ارزش افزوده بیشتر، اشتراک چندکاربره داده در ساختارهای ابری[2] مشابه مدل پیاده شده در Snowflake، ارسال پیام اطلاعرسانی به مشتریان یک رشته داده خاص وقتی دادههای ورودی جدید به نیاز آنها منطبق میگردد، برخی نمونههای قابل ارائه توسط چنین بازارگاهی میباشند [3].
سامانههای بازارگاه داده در جهان
شکلگیری سامانههای بازارگاه داده در جهان یک فرآیند جدید و رو به رشد است. چند سامانه بازارگاه داده معروف به شرح زیر هستند:
بازارگاه داده[3]snowflake: اسنوفلیک یک پلتفرم اشتراکگذاری ابر داده[4] است که یک دهه از عمر آن میگذرد و بیش از 3 هزار نیروی کار در 20 کشور مختلف دارد. این بازار به منظور تصمیم سازی دادهمحور[5] مدیرانی که به داده خارج سازمانی[6] نیاز دارند فعالیت میکند و بیش از 500 مجموعه داده برخط از 140 تامینکننده داده را برای عرضه ارائه میدهد. در این بازار داده، دادهها به صورت دستهبندی برای مصرفکننده تجمیع شده است. دستههایی چون:
- دادههای مالی
- دادههای انرژی
- دادههای شهری و ترافیک
- دادههای سلامت
- دادههای منابع انسانی
- دادههای دولتی
- دادههای رسانهها و تبلیغات و … .
این پلتفرم برای فروشندگان داده این امکان را فراهم میسازد که از دادههای خود درآمدزایی کنند، بدون آنکه دادههای آنها به سرقت برود، یا اینکه محرمانگی آن به خطر بیفتد. پنل فروشنده، امکانات کنترلی زیادی را برای فروشنده ایجاد میکند که بداند چه دانشی از دادههای خود را میخواهد به فروش بگذارد. این پلتفرم همچنین این امکان را برای خریدار فراهم میسازد که بتواند دادههای مختلف خارج سازمانی خود را به صورت تجمیع شده از فروشندگان مختلف به صورت دانش در اختیار داشته باشد.
شکل 3: مدل عملکردی پیشنهادی سامانه بازارگاه داده و فرآیند تحلیل و استنتاج دانش از دادههای خام دریافتی
بازارگاه داده Dawex[7]: داوکس یک پلتفرم کاملاً قابل سفارشیسازی در فضای ابری به شکل SaaS[8] است که امکان توزیع، منبعسازی، تجاریسازی و یا ارکستراسیون اکوسیستمهای داده را فراهم میکند. داوکس یک مدل برای تبادل داده دارد که شامل کنترل و امنیت، قابلیت ردیابی، صدور مجوز و انطباق با مقررات است. داوکس امکان مدیریت توزیع شده یا غیرمتمرکز دادهها را فراهم میکند و از مدلهای مختلف تجاری تبادل داده (رایگان، خرید اشتراک، معاملات، مبتنی بر عملکرد) پشتیبانی میکند.
بازارگاه داده [9]Nokia: بازارگاه داده نوکیا یک پلتفرم مبتنی بر بلاکچین برای مبادله داده است. نوکیا از بلاکچین برای مبادله قابل اعتماد دادهها استفاده میکند و امکانات مختلف تحلیل داده و یادگیری ماشین بر دادهها را فراهم میسازد.
بازارگاه داده Crux Informatics: بهصورت اختصاصی بر بازارهای مالی متمرکز است و با بیش از 100 منبع تامینکننده داده، تحلیلهای در حوزه دادههای مربوط به کالاها، مشتقات، سهام، درآمد ثابت، ارز، شاخصها و املاک و مستغلات ارائه مینماید.
بازارگاه Terbine: حجم عظیمی از دادههای تولیدشده توسط ماشینها که از منابع دولتی و دانشگاهی (مانند دادههای حاصل از تلفنهای همراه، حسگرهای خودروها، تجهیزات حسگری در مزارع و دایره گستردهای از حسگرهای نظارت پیرامونی) تامین و ارائه شدهاند را گردآوری کرده و در اختیار مشتریان قرار میدهد.
با رشد IoT و اینترنت 5G، حجم دادههای تولید شده در جهان چندین برابر خواهد شد و هر سازمانی میتواند از فروش دادههایی که توسط اینترنت اشیا تولید شده است، سودآوری قابل توجهی داشته باشد. بازارگاه داده یک نیاز پیش رو است که هر سال اندازه بازار آن بزرگ و بزرگتر میشود.
جدول 1: مدل پیشنهادی کسبوکار استارتاپ بازارگاه داده همراه اول
دادههای عمومی و بازارگاه داده در همراه اول
مرکز آمار ایران و شهرداریهای بزرگ چون تهران و مشهد دادههای باز خود را در اختیار کسب و کارها و سازمانهای دیگر به صورت رایگان قرار میدهند. هر چند این دادهها رایگان هستند، اما چون این دادهها فایلهای خام csv هستند، برای استفاده اول باید آنها را تبدیل به دانش کرد و بسیاری از کسب و کارها برای تصمیمگیریهای مختلف خود از جمله تبلیغات، میزان تولید و … به دانش منتج از این دادهها نیاز دارند. اما این کسبوکارها باید حتما از یک گروه تحلیلگر داده بخواهند که این دادههای باز رایگان را برای آنها تبدیل به دانش نمایند که نیازمند هزینه فراوان مالی و زمان است. سامانه بازارگاه داده میتواند با تبدیل دادههای رایگان به دانش و ارائه self BI روی دادههای رایگان عمومی، ارزش افزوده ایجاد کند و دانش حاصل را به فروش بگذارد و از محل فروش به شهرداریها و مرکز آمار ایران نیز پرداختی داشته باشد.
بازارگاه داده و دادههای بخش خصوصی
اپراتور همراه اول یکی از بزرگترین اپراتورهای تلفن همراه از لحاظ تعداد مشترکین در سطح جهان است و حجم دادههایی که در هر لحظه توسط مشترکین این اپراتور تولید میشود بسیار بزرگ بوده و ارزش فراوانی برای سازمانها و کسب و کارهای دیگر دارد. تبدیل دادههای خام همراه اول به دانش و فروش دانش به سازمانها و کسب و کارها با توجه به نیاز آنها یک تجارت بسیار سودده است که واحد تحلیل داده و هوشمندسازی میتواند آن را برعهده بگیرد. به عنوان نمونههایی از تبدیل دادههای خام به دانش میتوان به مورد زیر اشاره کرد. ماتریس مبدا-مقصد OD Matrix[10] که در شکل 4نشان داده شده است، عبارت است از تقسیم یک شهر به نواحی مختلف بهطوریکه هر سطر و ستون یک ناحیه شهری باشد. درایه ij ماتریس تعداد انتقالها از ناحیه شهری i به ناحیه شهری j را در بازه زمانی مشخص نشان میدهد. این ماتریس برای مسائل مدیریت شهری بسیار حائز اهمیت است. شهرداریها برای آنکه بتوانند این ماتریس را برای ساعتهای مختلف به دست بیاورند، باید از دادههای دوربینهای سطح شهر، مترو و اتوبوسهای حمل و نقل عمومی استفاده نمایند و تخمینی از ماتریس OD بسازند، حال آنکه با بکارگیری دادههای دستگاههای موبایل و آنتنهای اپراتور همراه اول میتوان تقریبی کاملتر و بسیار دقیقتر و با هزینه کمتر به دست آورد و برای شهرداری صرفه اقتصادی بیشتری خواهد داشت که این ماتریس OD را به عنوان یک دانش که به صورت برخط به روز میشود از همراه اول به عنوان یک سرویس خریداری کند. طرح ایجاد بازار داده را می توان با فروش دانشهای استخراج شده از دادههای اپراتور همراه اول آغاز کرد و در مراحل بعدی با اضافه کردن منابع دادهای جدید آن را تبدیل به یک بازار داده عمومی کرد.
شکل 4: ماتریس مبدا-مقصد شهری
طرح فروش بازارگاه داده
بازارگاه داده همراه اول میتواند طرحهای فروش مختلفی برای مشتریان ارائه بدهد. از طرحهای رایگان که تنها از محل تبلیغات روی سایت درآمدزایی خواهد داشت (مثل سایت
https://www.worldometers.info/ که از محل تبلیغات روی سایت درآمدزایی میکند) تا طرحهای فروش داشبورد هوش تجاری به بخشهای دانشگاهی و پژوهشگاهها و مدیران بخش دولتی خصوصی با فراهم ساختن امکان تصمیمسازی دقیق و موثر. در جدول 1مدل درآمد پیشنهادی برای کسب و کار استارتاپ بازارگاه داده همراه اول ارائه شده است.
چالشهای استقرار یک بازارگاه داده
پیادهسازی و استقرار چنین بازاری با چالشهایی روبرو است که برخی از آنها عبارتاند از:
- امنیت و حریمخصوصی: دادههای ارائهشده از منابع مختلف ممکن است که خام بوده و نیاز به گمنامسازی به منظور حفظ حریم خصوصی و نیز رعایت اصول دقیق امنیت سایبری به منظور جلوگیری از نشت و سوءاستفاده از آن دادهها را داشته باشد. [5]
- پذیرش عمومی و توسعه بازار: اساساً استقرار چنین بازاری میتواند با چالش پذیرش عمومی از سمت تامینکنندگان و مشتریان روبرو باشد [6]. در مورد خاص همراه اول میتوان با دادههای موجود در خود همراه اول کار را شروع کرد و بعد به منابع دیگر در دسترس متصل شد.
- انطباق دادههای ورودی با نیازهای اختصاصی مشتریان داده: گرچه یک بازار برای تبادل داده به صورت کلی میتواند مفید باشد، در مورد اغلب مشتریان دریافت داده خام از تامینکنندگان داده نمیتواند نیاز واقعی آنها را برآورده نماید و داده اختصاصی موردنیاز آنها نیازمند تحلیل دقیق از سمت یک سازمان متخصص تحلیل داده خواهد بود. این امر موضوعی است که حضور تیمهای متخصص تحلیل داده در پشت صحنه به منظور ارائه داده دقیق به مشتری نهایی را ضروری میسازد.
نتیجهگیری
در این مقاله به صورت مختصر به معرفی مفهوم بازارگاه داده و مزایای استقرار چنین بازارگاهی در کشور پرداختیم. نکته مهمی که باید مدنظر داشت رشد انفجاری دادههای تولیدشده در سطح جهان و قابلیت ترکیب و استخراج اطلاعات ارزشمندتر از میان آنها میباشد که حضور یک بازارگاه داده برای عرضه این دادههای ارزشمند را در ایران و جهان حائز اهمیت ویژه مینماید. در ایران نیز سازمانهای مختلف از جمله شهرداریها و همراه اول سکوهایی برای فروش و یا ارائه دادههای موجود در سازمان خود ارائه کردهاند که به سان سیلوهایی از منابع ارزشمند مستقل عمل میکند که یکپارچهسازی و ترکیب دادههای آنها و استنتاج اطلاعات از آنها میتواند اطلاعاتی بسیار ارزشمندتر از دادههای خام موجود در هر کدام از آنها ایجاد نماید. یک بازارگاه داده در ابتدای مسیر استقرار ممکن است که با چالش تامینکننده و مشتری همراه باشد، لیکن همراه اول خود بهعنوان بزرگترین منبع دادههای ارزشمند در کشور میتواند با ارائه دادههای داخل خود شروع به کار کرده و در ادامه با اتصال به سایر منابع کار را توسعه دهد. مدلهای درآمدی مختلفی نیز در انتهای گزارش پیشنهاد شد که صرفاً پیشنهاد بوده و میبایست مدل نهایی به تناسب شرایط و تحلیل بازار و مشتری تکمیل و ارائه گردد.
منابع
[1] “Big Data Analytics Market Size, Share & Industry Analysis,” Fortune Business Insights, Maharashtra, India, 2024.
[2] M. e. Burri, “Big data and global trade law,” Cambridge University Press, 2021.
[3] O. V. A. W. ECKERSON, “The Rise of Data Exchanges Frictionless Integration of Third-Party Data,” Eckerson Group, Boston, Massachusetts, 2023.
[4] J. Uzcategui, “The Case for a DMP: Combining Multiple Data Sources for Action,” ayudante Inc Consulting Group, Tokyo, 2019.
[5] G. L. Rosner, “De-identification as public policy.,” Journal of Data Protection & Privacy, 2020.
[6] F. J. S. a. E. K. Mureddu, “Research challenges for the use of big data in policy-making.,” Transforming government: People, process and policy, 2020.
پینوشت
[1] Big Data
[2] Multi-Tenant Data Sharing
[3] https://www.snowflake.com/data-marketplace/
[4] Cloud Data
[5] Data-Driven Decision Making
[6] External data
[7] https://www.dawex.com/en/data-exchange-platform/data-marketplace/
[8] SaaS: Saftware as a Service
[9] https://www.nokia.com/networks/services/nokia-data-marketplace/
[10] origin–destination Matrix
