چکیده: یکی از مهمترین محورهای انقلاب صنعتی چهارم، مباحث مرتبط با اقتصاد دیجیتال و اقتصاد اشتراکی است که در سالهای اخیر با توسعه زیرساختهای ارتباطی، توجه ویژهای را به سمت خود جلب کرده است. شرکتهای مخابراتی به عنوان فراهمکننده و توسعهدهنده زیرساختهای ارتباطی در سالهای اخیر نقشی غیر قابل انکار در اقتصاد دیجیتال و توسعه کسبوکارهای تحولآفرین[1] ایفا کردهاند. بیشتر فعالیتهای شرکتهای مخابراتی در سالهای اخیر معطوف به ایجاد بستر ارتباطی مناسب و توسعه شبکه بوده است. این امر بستر را برای توسعه کسبوکارهای نوین و درآمدزایی چشمگیر از آن فراهم نموده است. OTTها یکی از مثالهایی هستند که بر روی بستر فراهم شده توسط اپراتورها به درآمدزایی گسترده رسیدند. از طرفی با توجه به افزایش هزینه توسعه زیرساخت و فناوریهای جدید، افزایش درآمد به امری اجتناب ناپذیر برای اپراتورها تبدیل شده است. از این رو، در سالهای اخیر اپراتورهای مخابراتی فراتر رفته و نقش آنها از ایجاد و توسعه زیرساخت به نقشآفرینی در اکوسیستم دیجیتالی که خود محوریت شکلدهی آن هستند، تغییر کرده است. در این مقاله ضمن معرفی سطوح اقتصاد دیجیتال، روند توسعه زیست بوم دیجیتال و نحوه تعامل شرکتهای ارائهدهنده زیرساخت ارتباطی با بازیگران سطوح بالای اقتصاد دیجیتال و همافزایی حاصل از این همکاری بررسی شده است.
کلمات کلیدی: اقتصاد دیجیتال[2]، زیستبوم دیجیتال[3]، شراکت همزیستانه[4]
مقدمه
اقتصاد دیجیتال و زیستبوم دیجیتال مقولاتی درهم تنیده در دنیای امروز هستند. ظهور فناوریهای دیجیتال، عملیات بسیاری از کسبوکارها را متحول کرده و شرکتهای مخابراتی نقشی حیاتی در این تحول ایفا کردهاند. در این مقاله، نقش شرکتهای مخابراتی در شکلدهی اکوسیستم دیجیتال با بررسی تاثیرگذاری و نقش حال حاضر این اکوسیستم در تولید ناخالص ملی بررسی شده است. تشریح مدل سه سطحی اقتصاد دیجیتال بههمراه گرایههای شکلدهنده و رشد دهنده زیست بوم دیجیتال و نیز نحوه تعامل شرکتهای استارتاپی با شرکتهای مخابراتی از مهمترین موارد اشاره شده در این مقاله هستند.
شکل 1: سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی جهانی [2]
اهمیت اقتصاد دیجیتال
اقتصاد دیجیتال دربرگیرنده فعالیتهایی است که بر فناوریهای دیجیتال نظیر اینترنت، گوشیهای هوشمند و پلتفرمهای دیجیتال تکیه دارد. هرگونه فعالیت اقتصادی که از فناوریهای دیجیتال در راستای ایجاد، توزیع و مصرف خدمات و محصولات بهره گیرد ذیل مفهوم اقتصاد دیجیتال تعریف میشود [1].
فناوریهای دیجیتال نقشی غیر قابل انکار در اثرگذاری روی اقتصاد دارند؛ این فناوریها با توانمند کردن شرکتها دردسترسی به بازارهای جدید، کاهش هزینههای عملیاتی و بهبود بهرهوری آنها را تضمین کردهاند. همچنین این فناوریها تاثیری شگرف بر اقتصاد گذاشته و اقتصاد دیجیتال پیشرانهای عظیم در رشد و نوآوری در دهه اخیر بوده است. مطالعات شرکت مشاوره مدیریت بینالمللی اکسنچر، نشان میدهد سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی کشورها در سال 2016، 22.8% یا 17 تریلیون دلار بوده است. این در حالی است که در سال 2021 با رشد 1.9 درصدی سهم اقتصاد دیجیتال این عدد به 24.7% کل تولید ناخالص داخلی دنیا رسیده است. شکل 1 نمودار دایرهای سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی را در سالهای 2016 و 2021 نشان میدهد [2].
مدل سه سطحی اقتصاد دیجیتال که در شکل 2 آمده است جریانهای درآمدی حاصل از این مدل اقتصادی را در سه سطح زیر تفکیک کرده است [3]:
- سطح 1 (هسته[5]): در مرکز اقتصاد دیجیتال شرکتهای فناوری ارتباطات و اطلاعات نقشآفرینی میکنند. از اپراتورهای تلفن همراه گرفته تا شرکتهایی که خدمات میزبانی و ابری ارائه میدهند و شرکتهای تامینکننده سخت افزار همگی در این لایه هستند. همچنین شرکتهای نرمافزاری که توسعه نرمافزارها را بر عهده دارند نیز در سطح هسته قرار میگیرند.
- سطح 2 (تعریف محدوده باریک اقتصاد دیجیتال[6]): اقتصاد دیجیتال تنها شامل شرکتهای فناوری اطلاعات نمیشود؛ بلکه پلتفرمهای دوسویه نظیر پلتفرمهای تاکسیهای آنلاین، ارائه دهندگان خدمات توریستی در بستر آنلاین و بازارگاهها[7] هرچند در دسته اول قرار نمیگیرند اما درآمدهای آنها درآمد «اقتصاد دیجیتال» قلمداد میشود.
- سطح 3 (تعریف فراگیر اقتصاد دیجیتال یا اقتصاد دیجیتالیشده [8]): بهکارگیری فناوری اطلاعات در صنایعی که به شکل سنتی اداره میشدند و افزایش ارزشافزوده محصولات یا کاهش هزینهها از طریق اتوماسیون یا رباتیک یا حتی بهرهگیری از سیستمهای یکپارچهساز منابع سازمان منجر به شکلگیری این سطح از اقتصاد دیجیتال میشود.
جایگاه اپراتورهای مخابراتی در مدل سه سطحی توضیح داده شده اقتصاد دیجیتال، قرارگیری در هسته مرکزی اقتصاد دیجیتال است که در حقیقت زیرساخت اولیه اقتصاد دیجیتال را شکل میدهند. در ادامه مقاله با بررسی روندهای شکلدهنده زیستبوم دیجیتال به بررسی جایگاه اپراتورها در این زیستبوم و اهمیت حضور آنها در لایههای بالاتر اقتصاد دیجیتال علاوه بر لایه هسته پرداخته میشود.
شکل 2: مدل سه سطحی اقتصاد دیجیتال [3]
روندهای شکلدهنده و رشددهنده زیستبوم دیجیتال
شکلگیری زیستبوم دیجیتال توسط مجموعهای از عوامل و بازیگران کلیدی صورت میگیرد. مهمترین عوامل اثرگذار این حوزه پیشرفتهای فناورانه در حوزههایی مانند 5G، اینترنت اشیاء و هوش مصنوعی است که زیرساختهای لازم برای ارائه خدمات دیجیتال را فراهم میکنند. در ادامه به 5 مورد از مهمترین عوامل پیشران این زیستبوم اشاره شده است.
- شبکه 5G که توسعه آن منجر به ایجاد ارتباطات سریعتر و قابل اعتمادتر خواهد شد: توسعه شبکه 5G بستر رشدی برای ممکن ساختن توسعه فناوریهایی مانند رباتیک پیشرفته، واقعیت افزوده و واقعیت مجازی است.
- اینترنت اشیا: رشد کسبوکارها در حوزههای بهداشت دیجیتال، خانه و شهر هوشمند، رباتیک صنعتی و … به واسطه توسعه مفهوم اینترنت اشیا قابل احصاست.
- هوش مصنوعی و یادگیری ماشین: این دو فناوری به بهبود تصمیمگیریها در سطح شرکتی و شخصی، بهبود تجربه شخصیسازی شده و خودکارسازی فرآیندها کمک کرده و یکی دیگر از روندهای رشد دهنده زیستبوم دیجیتال است.
- امنیت سایبری: با توسعه فعالیتهای دیجیتال، موضوع امنیت سایبری اهمیت ویژهای خواهد یافت. شرکتهای مخابراتی در این بخش با ایجاد شبکههای امن میتوانند نقشی غیر قابل انکار در حفاظت از دادههای مشتریان عهدهدار شوند.
- پرداخت دیجیتال و فناوری بلاکچین: یکی دیگر از روندهای مهم شکلدهنده زیستبوم دیجیتال فناوری بلاکچین است.
بازیگران اصلی این زیستبوم شامل شرکتهای فناوری بزرگ (مانند گوگل، آمازون و مایکروسافت)، اپراتورهای مخابراتی که زیرساختهای ارتباطی را فراهم میکنند و استارتاپهای نوآور هستند که با ارائه راهحلهای خلاقانه وارد بازار میشوند. همچنین، نهادهای دولتی و قانونگذار با وضع قوانین و مقررات در زمینههای مربوط به امنیت دادهها و حفظ حریم خصوصی، نقشی کلیدی در تنظیم این زیستبوم دارند. نقش اپراتورهای تلفنهمراه در سه بخش از پنج بخش بالا به وضوح قابل مشاهده است. اپراتورهای تلفنهمراه در توسعه شبکه 5G، توسعه IoT و نیز امنیت سایبری میتوانند فعالیتهای خود را در راستای ایجاد بستری برای رشد زیستبوم دیجیتال فراهم کنند. با توجه به روندهای شکل گرفته در سالهای گذشته اپراتورهای تلفن همراه برای نقشآفرینی در سایر لایههای اقتصاد دیجیتال به توسعه فناوریهای دیگر مانند هوش مصنوعی، بلاکچین و حتی فناوریهای پرداختی نیز میپردازند [4].
چالشها
وضعیت بازار چالشهای زیادی برای اپراتورهای مخابراتی بهوجود آورده است. علیرغم اینکه جریانهای درآمدی به واسطه مشتریان سنتی در بخش ارتباطات نسبتا زیاد است، اما حاشیه سود اپراتورهای تلفن همراه در خوشبینانهترین حالت در سالهای اخیر ثابت مانده است [5]. هزینههای زیاد اپراتورها به واسطه سرمایهگذاری در توسعه زیرساختهای ارتباطی مانند شبکه 5G و IoT بنا به تقاضای پهنای باند بیشتر از طرف مشتری و همچنین تعریف نیازهای جدید از سوی مشتریان صنعتی یکی از مهمترین دلایل کاهش حاشیه سود این شرکتها بوده است.
در چنین شرایطی منطقی است اپراتورهای تلفن همراه به دنبال جریانهای درآمدی جدید برای بالا بردن حاشیه سود خود باشند. مجموعه تلاش اپراتورها برای ایجاد جریانهای درآمدی جدید، آینده صنعت ارتباطات را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
جریان درآمدی سنتی اپراتورها از فروش داده و برقراری امکان تماس و ارسال پیامک، با تهدید جدی در نتیجه تقاضای مشتری مواجه شده است. از طرفی، با توسعه پیامرسانها و امکان برقراری تماس توسط آنها، درآمدهای اپراتورهای تلفن همراه از مکالمه و پیامک، تحتالشعاع قرار گرفته است. در این میان، ریسکهای جهانی متاثر از رکود و عدم تمایل در سرمایهگذاریهای عظیم در این صنعت در سطح بینالمللی، بقای بسیاری از این شرکتها را تهدید کرده است. فارغ از کاهش تمایل به سرمایه گذاری ناشی از رکود در سطح بینالمللی، کشور ما به صورت خاص با مساله تحریم نیز مواجه است که این شرایط خاص، به صورت ویژهای سرمایهگذاری روی زیرساختهای ارتباطی را با مشکلات جدی مواجه کرده است. در چنین شرایطی حضور در زیستبوم دیجیتال به عنوان بازیگر کلیدی ارائه دهنده زیرساخت و نیز حضور مستقیم در سهمخواهی از درآمد در زیستبوم پر رنگ و لعاب دیجیتال به واسطه سرمایهگذاری مستقیم، تلاشهایی است که اپراتورها برای پوشش هزینههای رو به رشد در بخش زیرساخت و افزایش حاشیه سود خود در پیشگرفتهاند.
شرکتهای استارتاپی و اپراتورهای مخابراتی: یک شراکت همزیستانه
اپراتورهای مخابراتی در موقعیتی ایدهآل برای پاسخگویی به دو نیاز حیاتی هستند: آنها اتصال و دسترسی را برای گستره عظیمی از مخاطبان فراهم میکنند. در حال حاضر 22 اپراتور مخابراتی وجود دارد که دارای پایگاه مشترکینی با بیش از 100 میلیون مشتری هستند و 18 اپراتور از این 22 اپراتور در بیش از یک کشور دنیا مشغول به ارائه خدمات ارتباطی هستند [4].
نقاط قوت اپراتورهای مخابراتی شامل روابط مستمر و پیوسته با مشترکینشان، حضور در بازار خرده فروشی به واسطه اعتماد ایجاد شده در میان مشتریانشان، عملیات پرداخت و جمع آوری وجوه با شیوههای نوین اپراتوری نظیر صورتحساب مستقیم و پرداخت روی قبض و پشتیبانی فنی مستمر، منجر به ایجاد بینشی دقیق از رفتار مصرف کننده برای آنها شده است. این قابلیتها میتوانند شرکتهای استارتآپی را از بار عملیاتی که نیازمند سرمایهگذاری و نیروی کار زیادی جهت دسترسی به این بخش بازار است، بینیاز کند و تلاش آنها را روی فعالیتهایی که در آن مزیت رقابتی دارند متمرکز کند.
اپراتورهای مخابراتی نیز می توانند از این مشارکت سود ببرند. آنها میتوانند از نوآوری ایجاد شده توسط شرکتهای استارتآپی استفاده کنند تا تجربهای جدید از خدمات و راهکارهای دیجیتال به مشترکینشان ارائه دهند. این تجربه جدید میتواند منجر به بهبود و گسترش روابط موجود میان آنها و مشترکینشان، افزایش وفاداری مشترکین به آنها و توسعه کیف پول اپراتورها و افزایش سهم کیف پول مشتری شود. در شکل 3 نتیجه مشارکت اپراتورهای مخابراتی و شرکتهای استارتآپی و نتایج برد-برد حاصل از این مشارکت بر پایه گزارش شرکت مشاوره مدیریت PWC آمده است [6].
شکل 3: همزیستی بین اپراتورهای مخابراتی و شرکتهای نوآور استارتاپی [6]
نتیجهگیری
اپراتورهای مخابراتی در ایران و دنیا، با توجه به بدنه مشترکینشان از قدرت و نفوذ بالایی در شکلدهی و هدایت جریانات فناوری محور برخوردارند. قرارگیری این شرکتها در بخش هسته اقتصاد دیجیتال بهدلیل فراهمسازی زیرساختهای ارتباطی، قدرت چانهزنی آنها در نفوذ به زیستبومهای وابسته به ارتباطات را افزایش داده است. ظرفیت ایجاد کسبوکارهای جدید و فناوریهای برهم زننده بازار به واسطه توسعه فناوریهای 5G و اینترنت اشیا اپراتورهای مخابراتی را در مسیر سرمایهگذاری بیشتر روی زیرساختهای مذکور سوق داده است. از طرفی در شرایط رکود و کاهش قدرت سرمایهگذاری، نفوذ در زیستبوم دیجیتال با ایجاد همکاریهای مشترک با بازیگران این حوزه در تعریف محصولات مشترک (به عنوان نمونه باندلهای ارائه خدمات مخابراتی و دیجیتال) و نیز سرمایهگذاریهای بلند مدت روی بازیگران این حوزه با خرید و فروش سهام این شرکتها و کمک به این کسب و کارها در ورود به بازار بورس در نقش تسهیلگر، میتواند جریانات درآمدی جدیدی را برای اپراتورها به ارمغان آورد.
منابع
[1] Bukht Rumana, H. R. (2017). Defining, Conceptualising and Measuring the Digital Economy. Development Informatics Working Paper. Rochester, NY.
[2] V A Kudryavtseva, N. V. (2020). On the development of a united digital platform in the construction industry. IOP Conference Series: Materials Science and Engineering, Volume 880, International Scientific Conference. Published under licence by IOP Publishing Ltd.
[3] nations, U. (2019). digital economy report: value creation and captures: implicatioon for developing countries. New Yorke: United nations confrence on trade and development.
[4] Singh, T. P. (2023). The Backbone of Digital Ecosystem: Exploring the Vital Role of Telecoms in the Digital Ecosystem and the Importance of Data Management. SAMENA Telecommunication council.
[5] Esselaar, S. (2022, october 7). Telco EBITDA margins. Retrieved from https://researchictsolutions.com/home/ebitda/
[6] Florian Gröne, V. H. (2023). Telecoms as platforms: The mega-scaling opportunity of unicorn partnership. PWC Consulting Group.
پینوشت
[1] Disruptive Business Models
[2] Digital Economy
[3] Digital Ecosystem
[4] Symbiosis Partnership
[5] Core
[6] Narrow Scope
[7] Marketplace
[8] Digitalized Economy (broad scope)
