انقلاب صنعتی چهارم؛ هم‌افزایی اپراتورها و صنایع

در عصر دیجیتال، صنعت مخابرات در تمامی سطوح اعم از عملیاتی، فنی تا مدیریت و راهبرد دستخوش تحولاتی جدی شده است. تحولاتی که نپرداختن به آن‌ها بی‌تردید آینده هر شرکت فعال در این صنعت را با مخاطراتی جدی و اغلب غافل‌گیرکننده مواجه خواهد ساخت. در میان تحولات فناورانه مختلف ظهور فناوری‌هایی نظیر 5G، اینترنت اشیاء و هوش مصنوعی منجر به تغییرات گسترده در رویکرد ارائه سرویس اپراتورهای مخابراتی شده است؛ به‌طوری که از آن به عنوان تحول دیجیتال (Digital Transformation) یاد می‌شود و تاثیرات آن در تمامی بخش‌های صنعت در جهان مشهود است. در این میان، انقلاب صنعتی چهارم (Industry 4) نیز که یک تحول بنیادین بر پایه فناوری‌های دیجیتال است با ادغام فناوری‌های هوشمند و اتصال‌های متقابل، مرزهای بین دنیای فیزیکی و دیجیتال را از بین می‌برد. اپراتورهای مخابراتی به عنوان ارائه‌دهندگان زیرساخت‌های ارتباطی و پیشگامان حوزه دیجیتال، نقش حیاتی در این انقلاب دارند. آن‌ها در مسیر تحولات با دیگر بازیگران اکوسیستم همراه شده و با سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین، فرصت‌های جدیدی برای ارائه خدمات نوین و ارزش افزوده به مشتریان و صنایع مختلف خلق می‌کنند.

با توجه به موضوع این شماره از فصلنامه فناوری همراه که به انقلاب صنعتی چهارم اختصاص دارد، در این شماره با جناب آقای مصطفی درجزی، مدیر کل محترم کسب‌و‌کار سازمانی همراه اول به گفت‌وگو در خصوص آمادگی اپراتور همراه اول در ارائه خدمات متناظر انقلاب صنعتی چهارم، بلوغ حاکمیت در سیاست‌گذاری و صنایع در بهره‌برداری از سرویس‌ها و خدمات نوین و همچنین ریسک‌ها و چالش‌هایی که اپراتورها در این مسیر با آن مواجه هستند، می‌پردازیم.

برای آشنایی بیشتر خوانندگان، لطفا در خصوص اداره کسب‌وکار سازمانی (B2B) و فعالیت‌های آن توضیح دهید. این اداره کل با چه هدفی در معاونت بازاریابی و فروش همراه اول شکل گرفته است؟

اپراتورهای موبایل (ارتباطات سیار)، در حالت کلی خدمات اصلی خود را به مشتریان حقیقی (Business to Customer: B2C) و حقوقی (Business to Business: B2B) ارائه می‌دهند. ماموریت اداره کل کسب‌وکار سازمانی، خدمات‌رسانی به مشتریان سازمانی و حقوقی است. این خدمات شامل خدمات پایه مخابراتی (Core) و خدمات نوین دیجیتال و هوشمند مبتنی بر فناوری‌های نسل چهارم (Near Core) هستند. یکی از مشتریان کلیدی در ارائه خدمات نوین همراه اول، مخاطبان پروژه‌های کلان ملی هستند که ابعاد گسترده‌ای داشته و طیف وسیعی از جامعه را تحت تاثیر قرار می‌دهد. با عنایت به اینکه اکثر این پروژه‌ها در تعامل با حاکمیت یا شرکای استراتژیک مطرح می‌شوند، می‌توان از آن‌ها با عنوان مگاپروژه‌های B2G (Business to Government) یاد کرد.

ارائه سرویس در بخش پروژه‌های کلان کسب‌وکار سازمانی با همکاری و مشارکت ذی‌نفعان کلیدی در شرکت مادر و منظومه همراه اول در قالبی یکپارچه و با برند واحد «همراه اول» عرضه می‌شود. با سینرژی توان همراه اول، این شرکت توانسته است به حوزه‌هایی نظیر صنعت خودروسازی، لجستیک، زنجیره‌ی تامین و مدیریت هوشمند انرژی ورود کرده و به ارائه خدمات بپردازد.

به منظور آشنایی بیشتر با قابلیت‌های خدمات اپراتوری در بخش سازمانی، برخی از محصولات در ادامه معرفی می‌شود که عبارت است از:

5G & IoT

پروژه‌های کلان

راهکارهای سازمانی

راهکارهای ارتباطات سازمانی

خدمات مرکز داده (ذخیره‌سازی و پردازش)

راهکارهای امنیت

سرویس‌ها و پلتفرم‌های دیجیتال

بالک

همیاری

بین اپراتوری

اپراتورهای داخلی

اپراتورهای بین‌المللی

برخی از محصولات این حوزه نیز عبارت‌اند از:

محصول سیم‌کارت سازمانی: پاسـخگویی به نیازهای ارتباطی سـازمان‌ها و شـرکت‌ها بـا انـواع سیم‌کارت‌های دائمی و اعتبـاری و دیتا.

محصول شبکه خصوصی مجازی موبایل سازمانی (MVPN): تسهیل و مدیریت ارتباطات سازمانی از طریق تعریف شماره موبایل‌های کارکنان در یک گروه با قابلیت بهره‌مندی از نرخ‌های ترجیحی.

محصول شبکه اختصاصی امن همراه (APN): دسترسی امن به برنامه‌های کاربردی، تجهیزات و سرورهای داخلی سازمان در هر نقطه و هر زمان بدون نیاز به اینترنت و با استفاده از سیم‌کارت.

محصول POC: برقراری ارتباط نیمه دوطرفه فردی و گروهی و انتقال پیام‌های چندرسانه‌ای در محدوده‌ پوشش گسترده شبکه سلولی اپراتور به صورت Push-To-Talk.

محصول شماره مجازی سازمانی (AXB): اختصاص شماره مجازی جهت برقراری ارتباط امن بین کاربران و خدمات ارائه‌دهندگان برنامه‌ها و اپلیکیشن به منظور تامین محرمانگی و حفظ حریم شخصی کاربران.

دیتای مدیریت‌شده (Managed Data): یکی از خدمات فروش انبوه سازمانی همراه اول کسب‌وکار و ارائه چندین محصول در ذیل این نوع از خدمات.

محصول پیامک مکان‌محور (Location based SMS): برای اجرای کمپین‌های خاص با مخاطبانی که یک محیط مشخص حضور یا رفت‌وآمد دارند.

سرویس Mask Numbering: برای حفظ حریم خصوصی در تعاملات میان مخاطبان سرویس‌هایی که واسطه ارتباط میان دو کاربر قرار می‌گیرند که لازم است شماره تماس ایشان برای یکدیگر مخفی بماند، نظیر سرویس تماس‌های اسنپ.

سرویس Video RBT: نسل نوینی از پیشواز تماس است که به جای پخش صوت، ویدئو پخش می‌کند؛ مخاطب این سرویس کسب و کارهایی هستند که می‌توانند با پیام صوتی، به تبلیغات و معرفی سرویس خود بپردازند.

صنعت چهارم و فناوری‌های ذیل آن نظیر 5G ،IoT ،AI ،Cloud ،CPS ،Simulation ،AR-VR ،Security ،Big data ،Blockchain ،Digital Twin و … همانند سایر شرکت‌های پیشرو، مورد توجه همراه نیز بوده است و در بخش‌های مختلف آن در حال به‌کارگیری است. در کسب‌وکار سازمانی، دو فناوری 5G و IoT بیش از سایر فناوری‌ها محل توجه بوده و سعی شده در پروژه‌های کلان ملی از آن‌ها بهره‌برداری شود. فناوری 5G، نسل نوین سرویس‌های مخابراتی را برای ارائه سرویس‌های خاص در حوزه‌های فولاد، پتروشیمی، کارخانه هوشمند، پزشکی و … فراهم می‌کند. با توجه به اینکه کاربرد این فناوری به طور گسترده آغاز نشده است و به صورت محلی توسعه داده می‌شود، همراه اول قادر است با راه‌اندازی شبکه‌های خصوصی (Private Network)، این سرویس را در مراکز صنعتی و خاص ارائه کند و قابلیت‌های کارخانه و محیط صنعتی هوشمند را فراهم آورد. فناوری دیگری که صنایع بسیاری را تحت تاثیر قرار داده، فناوری IoT است. همراه اول با بهره‌برداری از این فناوری، محصولات و خدمات متعددی را توسعه داده و به مخاطبان خود ارائه می‌کند. برخی از این خدمات عبارت است از خدمات حوزه لجستیک، خودروی متصل، کنتور هوشمند، تجهیزات تفکیک انرژی هوشمند و … .

در مجموع، کسب‌وکار سازمانی همراه اول (B2B) سعی دارد با در نظر داشتن روند توسعه فناوری و ضریب نفوذ آن در جامعه، خدمات متنوعی را تعریف و ارائه کند.

با توجه به موضوع ویژه‌نامه که بر انقلاب صنعتی چهارم تمرکز دارد، نقش اپراتور را در این حوزه چطور ارزیابی می‌کنید؟ در ایران چه صنایع و بازارهای بالقوه‌ای برای این موضوع قابل تصور است؟

همان‌طور که مستحضر هستید، شبکه ارتباطی و امنیت ارائه سرویس در انتقال داده (حفاظت از انتقال امن داده بر بستر مخابراتی)، یکی از پایه‌های اصلی ارائه سرویس‌‌های مبتنی بر فناوری‌های صنعت چهارم هستند. یکی از فناوری‌های پیشرو در این صنعت، فناوری IoT است که برای تعامل میان اشیاء نیاز به ارتباطات (Connectivity) دارد. ارتباط امن در این بخش توسط B2B به کسب‌وکارهای مختلف ارائه می‌شود. در سال‌های اخیر، همراه اول فعالیت‌های موثری را با بهره‌برداری از فناوری IoT داشته است که طیف گسترده‌ای از پروژه‌های کوچک، متوسط و بزرگ را شامل می‌شود. به عنوان نمونه، یکی از پروژه‌هایی که همراه اول در ابعاد کوچک اجرا کرده است، کمک و همراهی در بخش آزادی زندانیان جرایم غیرعمد با بهره‌برداری از پابند الکترونیک است. این نوع از پابند در ابتدا به GPS متصل بوده و در حال حاضر، محدوده حضور و فعالیت را با کمک انتقال داده از طریق سیم‌کارت، انجام می‌دهد. برخی دیگر از پروژه‌های کلان حوزه IoT نیز به ارائه سرویس ردیابی و مانیتورینگ کالا و مدیریت مصرف انرژی (آب، برق و گاز) می‌پردازند که به ترتیب مدیریت کالا و امنیت بار برای مالک کالا و مدیریت مصرف انرژی برای مشترکان را فراهم می‌کند.

هوشمندسازی خودرو و خدمات وابسته به آن، از دیگر خدمات هوشمند مبتنی بر فناوری IoT است. در حال حاضر، این خدمات در کشور ارائه نشده است و تنها این قابلیت را می‌توان روی خودروهای هوشمند وارداتی مشاهده کرد. اما لازم است هم‌وطنان ما نیز کم‌کم از خدمات هوشمند این حوزه بهره‌مند شوند. یکی از مهم‌ترین خدمات این حوزه، Emergency Call است که در صورت وقوع تصادفات در کسری از ثانیه اطلاع‌رسانی در خصوص وقوع تصادف، شدت و محل آن را به متولیان امر انجام می‌دهد. اطلاعات ارائه شده به واسطه هوشمندسازی خودرو می‌تواند صنایع بیمه، زنجیره تامین و بهره‌برداری از قطعات خودرو را متحول کند. در حال حاضر تنها داده‌ای که تصمیم‌گیری بیمه براساس آن صورت می‌گیرد، صحنه تصادف است اما هوشمندسازی می‌تواند در مورد وضعیت قبل از تصادف، علل تصادف، نحوه رانندگی، الگوی ترمز، سرعت و … داده کافی به تصمیم‌گیرندگان ارائه کند. داده‌های این حوزه برای کاربردهای نظامی و انتظامی نیز کاربرد داشته و می‌تواند برای جانمایی دوربین‌های شهری استفاده شود. همچنین، این خدمات می‌تواند به جای دوربین‌های مداربسته، روند کاهشی را در سرقت خودرو به همراه داشته باشد.

از دیگر صنایعی که در آینده نزدیک اقبال بیشتری به خدمات هوشمند اپراتوری دارند، می‌توان به حوزه‌های زیر اشاره کرد:

هوشمندسازی کارکردهای شهری (Smart City)

هوشمندسازی کارخانه‌ها و مراکز صنعتی (Smart Factory)

هوشمندسازی مراکز خرید (Smart Mall)

هوشمندسازی خانه و ساختمان (Smart Home & Smart Building)

لجستیک و زنجیره تامین (Supply chain & Logistic)

انرژی هوشمند (Smart Utility)

آمادگی همراه اول را برای ورود به صنعت 4.0 چگونه ارزیابی می‌کنید؟ به نظر شما برای عملکرد موفق در این حوزه چه الزاماتی (از نوع تغییر ساختار، بلوغ سازمانی در ارائه سرویس، شکل‌گیری واحدها و روابط جدید و …) است که باید داخل مجموعه اتفاق بیفتد؟

در حالت کلی، اگر بخواهیم از میان فناوری‌های صنعت چهارم روی ارائه خدمات مبتنی بر IoT متمرکز شویم، لازم است روی این نکته تاکید شود که مولفه‌های مختلفی به شکل زنجیروار روی ارائه خدمات موثر هستند که عبارت است از:

دستگاه‌های حاوی سنسور (Devices)

زیرساخت ارتباطی (Connectivity)

بستر نرم‌افزاری تجمیع و یکپارچه‌سازی داده (Platform & Application)

ارائه خدمات و پشتیبانی (Service Delivery, Support & Customer Care)

اگر بخواهیم توضیحات را معطوف مولفه‌های فوق کنیم، لازم است ذکر کنم که همراه اول فعلا برنامه‌ای برای ورود در بخش دستگاه و سنسور ندارد. اما به نظر می‌رسد در آینده با پیشرفت در ورتیکال‌های مختلف، همانند سایر اپراتورهای موفق بین‌المللی در بخش دستگاه و سنسور نیز سرمایه‌گذاری کند. در حال حاضر، سنسور توسط کسب‌وکارهای خاص فعال در اکوسیستم‌ (بعضا شرکت‌های دانش‌بنیان) تولید شده و تمرکز همراه اول در این زنجیره، معطوف به خدمات بعد از سنسور یعنی خدمات مخابراتی، توسعه بستر نرم‌افزاری (پلتفرم و اپلیکیشن)، ارائه سرویس و تحلیل داده است. تمرکز همراه اول در توسعه IoT Marketplace نیز با این تفکر بوده است که نیازی به ورود همراه اول و اپراتورهایی شبیه به او در تمامی ابعاد و صنایع نیست. بلکه می‌توان بستر ارائه خدمات مناسب مبتنی بر فناوری را برای این صنایع، کسب‌وکارهای کوچک، متوسط (SMEs) و بزرگ فراهم کرد و با همراهی هم به خلق ارزش پرداخت.

نیاز اکوسیستم‌های مختلف به فناوری‌های مکمل نیز می‌تواند نقش موثری داشته باشد. به عنوان نمونه، ارائه خدمات LoRa و NB-IoT برای ارائه خدمات کنتور هوشمند گاز، یکی از برنامه‌های پیشروی همراه اول است. با توجه به اینکه حضور موثر در تمامی ابعاد بنا به محدودیت منابع میسر نیست، ورود همراه اول و تعمیق در بخش‌های مختلف، جزء مواردی است که نیاز به تصمیم‌گیری راهبردی در سطح مدیریت ارشد شرکت دارد که ورتیکال‌های اصلی محل تمرکز خود را تعیین کند. در حال حاضر، موضوعات مرتبط با کسب‌وکار اصلی همراه اول (Connectivity) و توسعه پلتفرم‌ها و خدمات وابسته، جزء قابلیت‌های همراه اول در همراهی با صنعت چهارم است. در کنار ارائه سرویس، مبحث پشتیبانی از سرویس و خدمات مشتریان نیز از موضوعات حائز اهمیت است؛ این مورد را همواره باید در نظر داشت که سرویس اصلی اپراتور در اولویت قرار داشته و لازم است برای رسیدگی و پشتیبانی از خدمات نوین نیز برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری شود.

در صنعت 4.0 علاوه بر آمادگی اپراتور برای نقش‌آفرینی و ارائه سرویس، نیازمند آمادگی صنایع در بهره‌گیری از سرویس هستیم. صنعت ما را در ایران چه میزان آماده دریافت این‌گونه سرویس‌ها می‌بینید؟ به نظر شما صنایع از بلوغ کافی برخوردار هستند؟

در پاسخ به این سوال، مناسب است مشتریان خدمات صنعت چهارم را به دو دسته پروژه‌های کلان در سطح حاکمیت و پروژه‌های مطرح در سطح صنعت، تقسیم کرد. سطح مناسبی از آگاهی و شناخت از خدمات و قابلیت‌های سرویس در هر دو بخش وجود دارد. اگر به صورت دقیق‌تر بخش صنعت را مدنظر داشته باشیم، بلوغ مناسبی در صنایع مشاهده می‌شود. شرکت‌های ارائه‌دهنده راهکارهای IoT نیز در طی سالیان اخیر در حال ارتقای خدمات خود هستند. این خدمات می‌تواند با حضور و نقش موثرتر اپراتورها تکمیل شده و به سرویس غنی به مخاطب ارائه شود.

در صحبت‌هایتان آمادگی صنعت را در دو بخش حاکمیت و صنایع دیگر دیدید. میزان بلوغ حاکمیت، نهادهای سیاست‌گذار، رگولاتوری و … را در این حوزه چطور ارزیابی می‌کنید؟

رویکرد حاکمیت در حوزه‌هایی نظیر انرژی که نیاز حیاتی کشور به هوشمندسازی وجود دارد، مثبت است و حمایت مناسبی در این حوزه داشته‌اند؛ اما سایر حوزه‌ها، کماکان نیازمند حمایت و توجه بیشتری از سمت حاکمیت هستند. به جهت رشد بلوغ در این حوزه‌ها، لازم است حاکمیت نگاه صرفا کسب‌وکاری را کنار گذاشته و با نگاه حمایتی وارد این حوزه شود.

از دیگر موضوعاتی که نیازمند ورود جدی حاکمیت است، موضوع داده و سیاست‌گذاری مرتبط با آن است؛ به عنوان نمونه، در حوزه خودروی متصل، موضوع «مالکیت داده» یکی از موضوعات حائز اهمیت است که هنوز به صورت قطعی، مالک آن مشخص نشده است (خودروساز، مالک و …). علاوه بر این، روال و سطح به اشتراک‌گذاری داده با صنایع مرتبط نظیر سازمان‌های بیمه‌گذار نیز مشخص نیست.

در حالت کلی، مباحث دیگری نظیر رگولاتوری، مباحث حقوقی، اجرایی، توسعه و پشتیبانی از دیگر موضوعات حائز اهمیت برای ورود و رسیدگی از سمت حاکمیت هستند تا اقدامات انجام شده توسط نهادهای مختلف را هم‌افزا، یکپارچه و نظام‌مند کنند.

با توجه به تجربه‌ای که داشته‌اید، چه میزان اکوسیستم ارائه‌دهندگان سرویس‌های هوشمند را در این حوزه موفق می‌بینید؟ آیا نمونه‌های موفقی از این‌گونه سرویس‌ها هستند که در این حوزه پیاده‌سازی شده باشند؟

بله، از پروژه‌های موفق IoT که همراه اول تجربه حضور در آن را دارد می‌توان به پروژه سپهتن 1 (سامانه پایش تردد ناوگان) و فهام 1 (فراسامانه هوشمند اندازه‌گیری و مدیریت انرژی) اشاره کرد. تقریبا می‌توان گفت که پروژه سپهتن 1، بزرگ‌ترین پروژه IoT در سطح کشور در حوزه لجستیک است. پروژه فهام 1 نیز پروژه هوشمندسازی کنتور بخش صنعتی و کشاورزی است. در این دو پروژه، اپراتور نقش ارائه‌کننده خدمات ارتباطات (Connectivity) از زنجیره را به عهده داشته است. با حمایت بیشتر حاکمیت، می‌توان نقش‌آفرینی بیشتری در موضوعات مشابه داشت.

به طور کلی، ریسک‌ها و چالش‌های قابل وقوع در طول زنجیره ارزش ارائه سرویس‌های هوشمند و صنعت 4.0 را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

مهم‌ترین چالش پروژه‌های اخیر، مبحث درآمدزایی و بازگشت سرمایه طرح‌ها است. این پروژه‌ها هنوز سودآوری نداشته و اگر بخواهیم صرفاً با دید یک بنگاه اقتصادی به آن نگاه کنیم، توسعه زیرساخت‌ها میسر نخواهد شد. ارائه سرویس و سودآوری نیاز به بسترسازی و ایجاد زیرساخت‌های مناسب دارد که تنها از طریق سیاست‌گذاری کلان و نگاه راهبردی قابل تحقق است. ورود به بازار و ارائه سرویس و سودآوری، نیازمند بستر مناسب، پلتفرم خوش تعریف و دستگاه‌های مناسب است. این مساله در سطح جهانی مطرح است و نیاز به یک برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری برای بازه‌ای بلندمدت دارد.

در صحبت‌های خود به این موضوع اشاره کردید که برای تکمیل این زنجیره در ارائه سرویس، نیاز است سرمایه‌گذاری‌هایی انجام شود و سراغ فناوری‌های جدید برویم. نقش مرکز تحقیق و توسعه را در مدیریت و رهبری بازوهای اجرایی و پیاده‌سازی فناوری‌های مورد نیاز چگونه می‌بینید؟

مرکز تحقیق و توسعه در ارائه سرویس‌های نوین نقش بسیار مهمی داشته و می‌تواند در لایه‌های مختلف ارائه سرویس نقش‌آفرینی کند. به عنوان نمونه، مرکز تحقیق و توسعه می‌تواند در پروژه‌هایی که اپراتور در سطح دستگاه حاوی سنسور ورود کرده است، در نقش واحد مرجع ارزیابی، تست، کیفیت‌سنجی، ارزیابی عملکرد و امنیت فعالیت کند. این جایگاه می‌تواند در سطح کشور نیز به عنوان مرجع کیفیت‌سنجی مطرح شود.

علاوه بر این، اجرای پروژه‌های تحقیقات راهبردی و ارزیابی ریسک ورود به فناوری‌های نوین، اجرای پایلوت فناوری‌های نوین می‌تواند دسته دیگری از خدمات مرکز تحقیق و توسعه باشد. حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و استارتاپ‌ها با رویکرد حامی‌گری در صندوق‌های خطرپذیر CVC، طراحی و اجرای رویدادهای ایده تا محصول و حمایت از شکل‌گیری محصولات و خدمات فناوری‌محور از دیگر نقش‌های حائز اهمیت برای مرکز تحقیق و توسعه است.

برای سخن آخر، اگر نکته‌ای دارید که در این گفت‌وگو به آن پرداخته نشده لطفا با ما به اشتراک بگذارید.

حرکت در مسیر رشد و توسعه نیازمند همراهی، حمایت، تلاش و تعهد تمامی اعضای زنجیره ارزش‌آفرینی است. امید است با بهره‌برداری از ظرفیت‌های مناسب موجود در گروه همراه اول، زمینه طراحی و توسعه خدمات با تجربه کاربری مناسب مبتنی بر فناوری‌های نوین برای مشترکان فراهم شود.