از زمانی که فیسبوک به متا تغییر نام داد، توجه به حوزه متاورس افزایش چشمگیری یافت و سوالاتی در باب کاربردهای احتمالی آن مطرح شد. پیشبینی شده است که متاورس با ظهور فناوریها، کاربردها و قابلیتهای جدید، انقلاب بعدی اینترنت را ایجاد نماید. متاورس میتواند نحوه فکر و کارکردن ما را تغییر دهد. براساس گزارش منتشر شده از مکنزی، متاورس میتواند ارزشی بالغ بر 5 تریلیون دلار تا سال 2030 ایجاد نماید. کسبوکارهای مختلف میکوشند تا تاثیر متاورس بر صنایع مربوطه را ارزیابی نمایند و با توجه به اینکه اپراتورهای موبایل ارائهکنندگان نسل آتی تجربه دیجیتال هستند، باید از فرصتهای شگرفی که متاورس در اختیار میگذارد نهایت استفاده را بنمایند. در این گزارش ابتدا به بررسی حوزههای مرتبط با متاورس و اپراتورهای تلکام پرداخته و سپس توضیح خواهیم داد که چرا اپراتورهای موبایل باید در ایجاد تجربیات جذاب در متاورس بکوشند و چطور باید آن را کامل کنند. همچنین، ساختار لایهای متاورس و جایگاه و نقش اپراتورها در لایههای مختلف متاورس مورد بررسی قرار گرفته و پیشنهاداتی برای آمادگی اپراتورها و انتخاب پلتفرمهایی به منظور کسب درآمد ایشان ارائه خواهد شد.
کلماتکلیدی: 6G/5G، متاورس، AR/VR/MR، پردازش لبهای، تجربه مشتری.
مقدمه
متاورس یک حوزه جدید فناوری است که در چندسال اخیر توجه زیادی به خود جلب کرده و با توجه به مسیر ارتقا و توسعه آن، در گذر زمان تعریف آن نیز ارتقا یافته است. در [1] متاورس به این شکل تعریف شده است: «متاورس که یک کلمه مکمل ترکیبی از متا (به معنی ماورا) و Universe (به معنای جهان) میباشد، فضایی سه بعدی برخط را توصیف میکند که کاربران در آن به کمک آواتارهایی نمایش داده میشوند که با همدیگر در فضایی مجازی مجزا از فضای فیزیکی تعامل دارند.» طبق گزارش مکنزی اپراتورهای تلکام با وجود سرمایهگذاری عظیم در حوزه توسعه و استقرار 3G/4G در زمینه کسب درآمد از سایر شرکتهای پیشرفته حوزه فناوری اطلاعات عقب افتاده و ضعیفتر عمل کردهاند و متاورس شاید آخرین فرصت در صد سال آتی است که اپراتورها میتوانند با نقشآفرینی فعال و برقراری تفاهمنامههای همکاری مشترک با سایر ذینفعان منابع کسب درآمد جدیدی ایجاد نمایند[2].
KPMG[1] بعنوان یکی از 4 شرکت برتر مشاوره دنیا، طی یک تحقیق که با مدیران سطح C بیش از 750 شرکت TMT[2] با گردش مالی بیش از 250میلیون دلار انجام داد، به نتایجی دست یافت که آنها را در سال گذشته منتشر نمود. مشارکتکنندگان معتقد بودند که متاورس میتواند منجر به افزایش درآمد و سودآوری شرکت، کاهش هزینههای نگهداری و بهبود تجربه مشتریان و ارتقای برند آنها شود. در نتیجه انتظار میرود که 40 درصد سرمایهگذاری سازمانها در حوزه متاورس به سمت بازاریابی و برندسازی حرکت نماید و حدود 25 درصد به سمت کاربردهای سمت مشتری سرازیر شود. اکثر مشارکتکنندگان مدعی استفاده کنونی یا برنامهریزی برای استفاده از برخی کاربردهای اساسی متاورس مانند AR/VR/MR[3]، سکوهای توزیعشده خدمترسانی به مشتریان و دوقلوهای دیجیتال شدهاند [3]. در این بین مدیران حوزه تلکام در پاسخ به این سوال که چه کاربردهایی از متاورس برای ایشان جذابتر است و استفاده از آن را نزدیکتر میدانند 63% استفاده از متاورس برای خلق یک تجربه کاربری و ارتباط بهتر با مشتری را پیشنهاد کردهاند، 54% معتقد بودند که میتوان از متاورس و دوقلوی دیجیتال برای برنامهریزی شبکه و استقرار اجزای نوین شبکه و نگهداری بهتر از تجهیزات قبلی شبکه استفاده نمود و 41% معتقد بودند که واقعیت افزوده در متاورس میتواند برای تکنیسینهای خدمات میدانی مفید باشد.
KPMG پیشنهاد میکند که شرکتهای حوزه تلکام بر توسعه مهارتها، دانش و آمادگی نیروهای داخلی خود تمرکز کرده و متوقف به توسعه همهگیر متاورس نشوند، این امر نه تنها به حفظ نیروهای جاری شرکت و آموزش آنها کمک میکند، بلکه به شما فرصت میدهد تا آمادگی لازم در زمان توسعه همهجانبه متاورس را داشته باشید. جالب توجه است اگر بیاد بیاوریم که اینترنت به عنوان یک شبکه ارتباطات داخلی نیروهای ایالات متحده با چشمانداز قابلیت ارتباط با سایر کسبوکارها ایجاد شد و امروز زیرساخت تحول دیجیتال در دنیا شده است و تمام ابعاد زندگی انسانها را متاثر نموده است.
شکل 1: شش ویژگی کلیدی دنیای متاورس [4]
تحقق کامل متاورس نیازمند ایجاد یک شبکه با تاخیر بسیارکم و پهنای باند بسیاربالا و توان پردازشی قوی در لبه شبکه خواهد بود. آنچه در حال حاضر توسط اپراتورها و شبکه 4G ارائه میشود بسیار با حالت ایدهآل موردانتظار فاصله دارد. تاخیر بالا شاید مهمترین مانع تحقق یک تجربه موفق متاورس باشد. پلتفرمهای بازیهای رایانهای شبکهای اولین پیشتازان متاورس دنیا هستند. در این بازیهای 2بعدی تاخیر بسیارکم و عملکرد نزدیک به زمان بیدرنگ اهمیت ویژهای در کسب یک تجربه ارزشمند از بازی دارد و تصور کنید زمانیکه زیرساختهای شبکه و پردازش برای یک بازی 2بعدی قادر به پاسخگویی نیاز مشتری نیست، این زیرساختها چطور میتواند پاسخگوی نیاز فضای 3بعدی متاورس باشد. بههمینجهت توسعه 5G و کاهش تاخیر و افزایش توان پردازشی شبکه در لبه[4] آن همگی مقدمات ایجاد یک تجربه موفق از متاورس هستند. حتی 5G نیز در تحقق متاورس برای یک تجربه حقیقی بقدر کافی پاسخگو نبوده و اپراتورها میبایست به سمت تحقق 6G حرکت کنند. یکی از منابع درآمدی قوی برای اپراتورها در طول تحقق متاورس توسعه زیرساختهای پردازشی خصوصا در لبه شبکه به منظور ارائه یک تجربه کاربری موفق به مشتریان خواهد بود. شبکههای موبایل 5G باوجود ارائه پهنایباند بسیار بیشتر و تاخیر کمتر همچنان در تامین نیازمندیهای برخی کاربردهایی که تاخیرکمتر و پهنای باند بیشتری نیاز دارند ناتوان هستند. یکی از دلایل اصلی حرکت به سمت شبکههای 6G نیز تضمین همین نیاز بوده که بتوان تبادل داده برای کاربردهای ماموریت محور با تاخیر حداقلی کمتر 0.1 میلی ثانیه و پهنای باند بسیار بالا انجام شود. با توجه به اینکه متاورس کاربردهای جدیدی مانند حضور از راه دور هولوگرافیک(HT[5])، مخابرات حسگری لمسی[6]، ارتباطات مغز و کامپیوتر (BCI[7])، ارائه خواهد کرد که نیازمند پهنای باند بیش از Tbps خواهند بود باند فرکانسی کاری 5G که MMWave میباشد قادر به پاسخگویی به این نیاز نخواهد بود و محققان برای 6G بهدنبال استفاده از باند فرکانسی تراهرتز خصوصا باند 0.3 تراهرتز (در این باند فرکانسی برخلاف سایر فرکانسهای محدوده باند تراهرتز در شرایط خاصی جوی میتوان تا 1 کیلومتر دیتا را ارسال کرد) هستند که میتواند اهداف نرخ داده Tbps موردنیاز 6G را برآورده نماید [5].
در ادامه ابتدا به بررسی ساختار لایهبندی متاورس و لایههایی که اپراتورها میتوانند در آن نقشآفرینی کنند خواهیم پرداخت. سپس به بررسی فرصتهایی که متاورس در اختیار اپراتورها میگذارد پرداخته و در نهایت چالشهای پیشروی اپراتورها در استفاده از متاورس را بررسی خواهیم کرد. در نهایت جمعبندی و نتیجهگیری مختصری از مقاله ارائه خواهد شد.
ساختار لایهبندی متاورس
6 ویژگی کلیدی در دنیای متاورس در شکل 1 نشان داده شده است. متاورس را میتوان در یک ساختار لایهای به تصویر کشید که ذینفعان اصلی هر یک از لایهها نیز مقابل آن هستند (شکل 2). البته اپراتورهای تلفن همراه چنانکه در شکل3 نیز نشان داده شده است، میتوانند در سه زیرلایه زیرساخت، تجربه مشتری و اقتصاد خالق نقش و حضور فعالی داشته باشند.
زیرساخت: زیرساختهای تلکام برای عرضه و فروش متاورس، توسعه مشارکت با تامینکنندگان تجهیزات شامل AR/VR، استفاده از تحلیلداده گسترده میتوانند منابع درآمدی جدیدی را برای اپراتورهای موبایل ایجاد نمایند.
تجربه مشتری: در زمینه تجربیات مشتریان با خلق یک تجربه 3بعدی مشتریان میتوانند محصولات و خدمات اپراتورها را به صورت همهجانبه لمس نمایند. اپراتورها همچنین میتوانند از این تجربهها برای خلق برند، ایجاد NFT[8]ها برای هویتهای دیجیتال، بهبود ارتباط با مشتری از طریق بازیسازی وتجربیات اجتماعی دیگر با مشتریان تعامل بیشتر و درآمد بیشتری کسب نماید.
اقتصاد خالق: سکوهای دیجیتال، ابزارها، بازارگاهها کمک میکنند تا خالقان و شرکای تجاری آنها تجربیات و داراییهای سهبعدی برای متاورس ایجاد نمایند.
اپراتورهای تلفن همراه میتوانند نقش عظیمی در زنجیره ارزش متاورس داشته باشند و برای آزادسازی تمامی فرصتهای این حوزه باید قابلیتها و خدمات جدیدی ارائه نمایند.
شکل 2: ساختار لایهای متاورس و ذینفعان هر لایه [4]
فرصتهایی که متاورس به اپراتور تلفن همراه میدهد
برای اپراتورهای تلکام، متاورس فرصتی است که در ده سال آینده فقط یکبار به وجود میآید تا ایشان بتوانند در مرکز تجربیات دیجیتال مشتریان باشند. این فرصت مزایایی برای اپراتورها به همراه خواهد داشت که عبارت از موارد زیر هستند:
تفاوتهای دموگرافیک در رفتار مشتریان[9]: نسل بعدی مشتریان یک اپراتور همین الان در متاورس فعال هستند. بر اساس گزارش Roblox، 67% از حدود 58 میلیون کاربر فعال روزانه آنها در محدوده سنی زیر 16سال قرار دارند. این کاربران زندگی خود را به حضور در این فضاهای مجازی سپری کرده و از داشتن اموال و داراییهای دیجیتال مانند NFTها و تبادلات مالی دیجیتال در این فضا خرسند هستند. بر اساس یک بررسی انجام شده توسط Obsess حدود 75% از خریداران نسل Z اقلام دیجیتال را در یک بازی ویدئویی خریداری کردهاند و 60% از این خریداران معتقدند که برندهای معتبر باید محصولات خود را در بستر متاورس به فروش برسانند.
افزایش میزان درآمد متوسط به ازای هر کاربر (ARPU[10]) با بیشفروشی[11] و فروش مکمل[12] محصولات اصلی مخابراتی: با ساخت تجربیات بیادماندنی در متاورس اپراتورها این شانس را خواهند داشت که محصولات اصلی مخابراتی خود را مانند صوت و پیامک و دیتا بیش از مقدار موردتقاضا (UpSell) و یا به صورت متقابل (CrossSell) بفروشند. علاوه بر این باید یاد داشت که تجربیات جدید در حوزه متاورس خود نیازمند مصرف حجم عظیمی داده خواهد بود. محاسبات نشان میدهد که حتی با استفاده متوسط و معمولی یک کاربر از متاورس در آینده نزدیک حجم ترافیک مصرفی 20برابر خواهد شد. این موضوع خود به اپراتورها اجازه سرمایهگذاری عظیم در حوزه 5G و نسلهای بعد را خواهد داد.
بهبود تعامل با مشتریان: خلق یک تجربه ارتباط با مشتری بسیار لذتبخش در متاورس میتواند به اپراتورها اجازه ساخت ارتباطات قوی با مشتریان را بدهد. دادههای غنی و ارزشمندی که در تعاملات متاورسی به مشتریان گردآوری میشود، پس از تحلیل به کمک هوشمصنوعی و در حجم گسترده برای خلق تجربیاتی اختصاصی برای کاربران ضمن رعایت محدودیتهای حریم خصوصی بهکار گرفته شوند. علاوه بر تمام کانالهای ارتباطی اپراتورها با کاربران متاورس نیز میتواند یک کانال ارتباطی جدید در مجموعه OmniChannel اپراتورها اضافه نماید.
با وجود تمام موارد ذکرشده متاورس یک فضای بسیار رقابتی است، استارتآپهای بسیاری در آن بهدنبال کسب سهم هستند و قوانین رگولاتوری آن هنوز کامل و شفاف نشدهاند و اپراتورهایی که بتوانند زودتر روی آن سرمایهگذاری کنند شانس بیشتری در گرفتن سهم از بازار خواهند داشت.
دسترسی به یک شبکه با تاخیر اندک و پهنای باند بالا یکی از نیازمندیهای اساسی حوزه متاورس است که اپراتورهای موبایل این دارایی اساسی به همراه یک حجم عظیم از کاربران پایه را در دسترس دارند که میتواند به توسعه سهم بازار ایشان کمک شایانی بنماید. در شکل 4 اقدامات پیشدستانه برخی از اپراتورهای تلکام در حوزه متاورس به منظور کسب سهم از بازار ارائه شدهاند.
شکل 3: لایههای متاورس که یک اپراتور موبایل میتواند نقش موثری در آنها داشته باشد [4]
انتخاب پلتفرمهای متاورسی برای استقرار و استفاده اپراتورها و ارائه محصولات و خدمات ارزش افزوده خود بر روی آنها میبایست با درنظرگرفتن عوامل تاثیرگذار مختلفی صورت پذیرد. از یک زاویه دید پلتفرمها میتوانند Web 2.0 یا Web 3.0 دستهبندی شوند و پلتفرمهای مبتنی بر Web 3.0 قابلیتهای بیشتری برای پشتیبانی از توسعه توزیعشده و مالکیت اشتراکی با مفاهیمی مانند زنجیره بلوکی و NFT در اختیار میگذارند. بلوغ پلتفرم معیار تصمیمگیری مهم دیگری است که نشانگر سطح پشتیبانی که این پلتفرمها در اختیار کاربران و تجربهکنندگان آنها میگذارند، میباشد. بهعبارتی مستندات در دسترس، پشتیبانی از توسعه بر روی آنها و قابلیت دسترسی به آنها همگی از عوامل مهم در این حوزه هستند. تبعاً اپراتورهای موبایل باید در انتخاب پلتفرم مشتریان مرکز توجه خود، محدودیتهای رگولاتوری خاص کشور خود، موضوعات حقوقی بینالملل و داخلی در حوزههای مختلف از جمله استفاده از رمزارزها و … مدنظر قرار دهند.
شکل 4: اقدامات پیشدستانه برخی از اپراتورهای تلکام در حوزه متاورس به منظور کسب سهم از بازار [4]
چالشهای متاورس برای اپراتورهای تلفن همراه
متاورس در کنار فرصتهای پیشروی اپراتورها چالشهایی نیز برای تحقق پیشروی ایشان خواهد گذاشت. توان پردازشی بالا و تاخیر بسیار کم و پهنای باند بالای موردنیاز متاورس بایستی توسط اپراتورهای تلفن همراه ایجاد شوند. علاوه بر پهنای باند بیسیم عظیم موردنیاز، زیرساختهای شبکه انتقال فیبرنوری نیز بایستی به سرعت ارتقا یابند که این نیز چالش بزرگی خواهد بود و هزینههای بزرگی در پی خواهد داشت.
تعاملات بین انسانها و آواتارها نیازمند پهنای باندبالا، سنکرونسازی بسیار دقیق و تاخیر بسیار کم است. اگر چه شبکههای بیسیم کنونی قادر به تامین زیرساخت لازم برای تعاملات بین کاربران XR[13] میباشند، لیکن قادر به تامین نیازمندیهای شبکه برای تعاملات بین انسانها و آواتارها نیستند. در یک بیان دقیقتر هرچند زیرساختهای 5G کنونی ممکن است قادر به تضمین ارائه خدمات بی وقفه از دید فریمهای HD و بازخوردهای لمسی[14] باشند، لیکن قادر به سنکرونسازی احساسات و حرکات و اعمال بین کاربران XR و آواتارهای نخواهند بود [6]. علاوه برآن سنکرونسازی بسیار دقیق برای تضمین سنکرونسازی حرکات و فعالیتهای بین کاربران XR و آواتارهای آنها موردنیاز خواهد بود که تحقق آن یک چالش جدی برای زیرساخت شبکه خواهد بود.
مدیریت منابع پردازشی و شبکه بیسیم و تخصیص بهینه منابع در دسترس چالش دیگری است که بهمنظور دستیابی به یک تجربه بیوقفه و جذاب متاورسی بایستی موردتوجه قرار گیرد. علاوهبراین سرورهای ابری و لبهشبکه بایستی ماشینهای مجازی و کانیتنرهایی که فضای متا[15] را اجرا میکنند، پشتیبانی نمایند. برای تعامل مناسب بین تجهیزات و سرورهای لبه منابع شبکه بیسیم و توان پردازشی بایستی به شکلی بهینه تخصیص یابد.
مدیریت تحرک کاربران در شبکه بیسیم چالش دیگری است که باید مدنظر قرار گرفته و بازبینی شود. تحقق یک تجربه بیوقفه از متاورس نیازمند جابجایی بیوقفه کاربران بین سایتهای ایستگاه پایه تلفن همراه بوده و بایستی سرعتهای بالای جابجایی بهگونهای مدیریت شوند که منجر به اختلال در تجربه مشترکین نشود [7].
تضمین امنیت و حریم خصوصی کاربران از چالشهای بزرگ دیگر در مسیر استقرار متاورس است که اپراتورهای تلفن همراه باید آن را مدنظر قرار دهند. اشتراک حجم عظیمی از دادهها که بخش قابلتوجهی از آنها مربوط به دادههای خصوصی کاربران خواهند بود بر روی فضای مجازی و شبکههای مخابراتی خطر شنود و نشت اطلاعات خصوصی کاربران را در پی خواهد داشت که بایستی مدنظر اپراتورها قرار بگیرد.
نتیجهگیری
متاورس مفهومی است که اخیراً با تغییر نام شرکت فیسبوک به متا هرچه بیشتر مورد توجه مخاطبان قرار گرفته و سرعت توسعه آن بیشتر شده است. گرچه این کلمه بیش از 20 سال پیش در ادبیات بین الملل ظاهر شده و در گذر زمان ارتقا یافته بود. در این مقاله نشان داده شد که اپراتورهای تلکام بهعنوان یکی از اجزای کلیدی در ساختار لایهای متاورس نقشی کلیدی در توسعه و تحقق این مفهوم دارند و میتوانند در توسعه صنایع و انقلاب صنعتی دیگر نیز اثرگذار باشند. زیرساختهای شبکه با تاخیر بسیار کم، توان پردازشی بسیار بالا خصوصاً در لبه شبکه و پهنای باند بسیار زیاد از ملزومات تحقق کامل متاورس هستند که بایستی توسط اپراتورها ارائه شوند. لیکن اپراتورها به جهت تمرکز و سرمایهگذاری روی زیرساختهای شبکه و پردازش از کسب درآمد کافی در حوزههای دیگر ارائه خدمات عقب ماندهاند و متاورس فرصتی است که به جهت توان بالای اپراتورها میتوانند با استفاده از آن و ورود به زنجیره انتها به انتهای حیات متاورس درآمد بیشتری کسب کرده و منابع درآمدی دیگر بغیر از صرف ارائه خدمات مخابراتی ایجاد نمایند. انتخاب اینکه یک اپراتور در چه پلتفرمهای خدماتی باید سرمایهگذاری نماید تابع عواملی گسترده از جمله شرایط محیطی، تقاضای مشتریان هدف، محدودیتهای رگولاتوری محلی خصوصاً در استفاده از ارزهای دیجیتال و نیز محدودیتهای قانونی بینالمللی و ملی خواهد بود که با در نظر گرفتن همه آنها اپراتورها باید اقدامات لازم را صورت دهند.
منابع
[1] G. D. Ritterbusch و M. R. T. a. Et., “Defining the Metaverse: A Systematic Literature Review,” IEEE Access, جلد 11, شماره 10.1109/ACCESS.2023.3241809, pp. 12368 – 12377, 2023.
[2] Shamik Bandyopadhyay, Fan Gao, Ozzy Gdalevitch, Nimal Manuel, Pallav Jain , “How telcos can succeed in launching new businesses beyond connectivity,” McKinsey&Company, NY, February 25, 2022.
[3] T. M. &. T. K. A. LEVI WATTERS National Sector Leader, “Understanding the value of the metaverse,” KPMG , Sydney, 2023 .
[4] V. Nigam, “The metaverse opportunity for the telecom operators Building virtual worlds to connect with the next generation of customers,” Nagarro, Frankfurt, Germany , 2023.
[5] F. A. D. ,. S. A. K. ,. S. R. ,. S. D. K. D. ,. P. B. MUHAMMAD ZAWISH, “AI and 6G Into the Metaverse: Fundamentals, Challenges and Future Research Trends,” IEEE Open Journal Of the Communication Society , جلد 5, pp. 730-780, 2024 .
[6] C. C. W. S. T. Y. K. S. M. D. Omar Hashash, “The Seven Worlds and Experiences of the Wireless Metaverse: Challenges and Opportunities,” arXiv – CS – Artificial Intelligence , 2024.
[7] M. G. D. N. A. A.-F. M. D. Latif U. Khan, “Metaverse for wireless systems: Architecture, advances, standardization, and open challenges,” Internet of Things, جلد 5, pp. 101-121, 2024.
[8] H. K. L. Y. E. H. G. K. R. W. Z. S. S. Tarek Elmasry, “Value creation in the metaverse The real business of the virtual world,” Mckinsey&Company, NY, 2022.
پینوشت
[1] Klynveld Peat Marwick Goerdeler
[2] technology, media and telecommunications
[3] Augmented Reality/Virtual Reality/Mixed Reality
[4] Edge
[5] holographic telepresence
[6] haptic sensory communications
[7] brain-computer interface
[8] Non-Fungible Token
[9] Demographic variation in active consumer behaviour
[10] Average Revenue Per User
[11] up-selling
[12] cross-selling
[13] extended reality
[14] haptic feedback
[15] Meta Space
